Africa museum Tervuren - 7 -

 Tot slot van deze reeks berichten over mijn bezoek aan het Africa Museum in Tervuren wat ik als eerste zag : een ruimte over racisme en vooroordelen. Sedert 2023 is in deze zaal een kleine expo onder de titel 'Let's talk about racism'.

Een grote muurcollage toont een reeks open monden, die zelf een soort grote mond voorstellen en waarbinnen een hele reeks uitspraken worden getoond die je kan horen en/of zelf gebruiken bij een discussie over 'mensen van kleur' in onze samenleving.

(eigen foto)

Daarnaast liggen op een tafel een reeks termen of labels die allerlei gradaties van gedrag benoemen dat aan het anders zijn van een ander geen recht doet. Deze woorden helpen om ons bewust te zijn dat woorden ertoe kunnen doen en dat opbouwende gesprekken gebaat zijn bij een gepast taalgebruik. Veel stof tot zelfreflectie en nadenken in groep en tot gesprek. Ik heb deze ruimte tot laatst gehouden omdat ze zo kan blijven doorwerken, zelfs los van een bezoek. 

Maar het Africa museum is zeer de moeite waard en vraagt om er je tijd te nemen.

(eigen foto - verklarende terminologie)

Africa museum Tervuren - 6 -

 Het sedert 2018 vernieuwde 'koloniale' museum, nu Africa museum in Tervuren, wil het Belgische koloniale erfgoed actief herdenken en bevragen. Het geklasseerde museumgebouw biedt mogelijkheden, maar ook beperkingen. Maar toch zijn er creatieve uitwegen gevonden om de boodschap die de architectuur uitstraalt te relativeren.

De centrale rotonde die de grootsheid van het koloniale beleid moet uitstralen met grote stereotype en racistische beelden blijft behouden, want beschermd monument. Twee artiesten, Aimé Mpane en Jean Pierre Müller, maakten grote doorzichtige doeken met motieven die verwijzen naar de Congolese cultuur en lieten die ophangen voor de beelden. Waar gaat het om? De verheerlijking van de Belgische suprematie of de openheid voor de inheemse culturen? 

De protserige beelden worden zo wel gerelativeerd, in relatie gebracht met de Congolese context.

(eigen foto en foto van Marc Deconinck)

Deze opstelling toont de moeilijkheid om met ons koloniaal verleden om te gaan. Er is geen eenduidig verhaal mogelijk. Er zijn zovele facetten met morele, economische en ecologische implicaties. Als bezoeker wordt je ook met jezelf geconfronteerd. Ongemakkelijk maar noodzakelijk, vind ik.

Africa museum Tervuren - 5 -

 In het Africa museum van Tervuren worden de kwalijke kanten van het Belgische kolonialisme niet weggestopt, zoals in de vorige museumopstelling. Het geweld en de uitbuiting komen op verschillende manieren aan bod.

In de zaal 'Rituelen en Ceremonies' zien we niet alleen cultusbeeldjes, foto's en filmpjes van rituelen bij geboorte, volwassen worden, huwelijk of sterven. Op videoschermen zien we getuigenissen van Congolese mensen (of van Congolese origine) die tonen hoe ceremonies en rituelen vaak werden verwesterd of verchristelijkt. 

(eigen foto)

In de zaal over de koloniale tijd en de onafhankelijkheid liggen bijvoorbeeld boeien die gebruikt werden voor de verplichte arbeid van de inheemse bevolking ten dienste van de Belgische staat en ondernemingen.

(eigen foto

Ook een schilderij van Ed. Manduau is confronterend. Het is geschilderd in september 1884 en toont een scène die zich situeert in Léopoldville. De titel is provocerend 'La civilisation au Congo' en toont hoe het geweld en de onderdrukking van de inheemse bevolking al bezig was vanaf het prille begin van de Belgische inpalming van Congo. 

(Manduau : La Civilisation au Congo - eigen foto)

Africa Museum Tervuren - 4 -

 In vorige berichten ging ik in op de tijdelijke tentoonstelling in het Africa Museum van Tervuren over het Congo panorama. Nu wil ik het museum zelf binnentrekken. Zoals in een eerder bericht al gezegd, is er geprobeerd om oud (de gebouwen én de collectie zoals die vroeger werd opgesteld) en nieuw (nieuwe inzichten over de koloniale geschiedenis en hedendaagse uitdagingen voor de samenlevingen in Centraal-Afrika) samen te brengen in een geheel. Zes thema's worden vooral belicht : rituelen en ceremonies; de geschiedenis voor, tijdens en na de koloniale tijd; de natuurlijke rijkdommen ; landschappen en biodiversiteit; talen en muziek en kunst en wetenschappen.

Hier zal ik slechts enkele aspecten heel even belichten.

De collectie van het museum is rijk en veelzijdig met een zwaar accent op de overweldigende en zo andere natuur dan de West-Europese. Dat blijft een aantrekkingspunt tot op vandaag, wat ik kon ervaren toen ik een groep kinderen (ca. 8-14 jaar) met een gids zag in de zalen waar opgezette dieren zijn tentoongesteld. De begeleidende teksten hebben nu meer aandacht voor het precaire leefmilieu van vele dieren en hun bedreiging met uitsterven.

(de krokodillenzaal ademt nog het 'oude' museum - eigen foto)

Tegelijk zorgt de rijke ondergrond met aanwezigheid van vele zeldzame ertsen die broodnodig zijn voor onze 'vooruitgang' vol computers, gsm's, autobatterijen, enzovoort voor een nieuwe vorm van kolonialisme en uitbuiting. Westerse en Chinese bedrijven roven de rijkdommen uit Congo nog altijd terwijl de plaatselijke bevolking relatief arm blijft. Een paradox van rijkdom die tot armoede leidt. Deze paradox wordt uitdrukkelijk gethematiseerd in het museum. 

(bovenaan de technische realisatie van de moderne samenleving
met onderaan in de vitrinekasten enkele van de ertsen die opgegraven worden in Congo - eigen foto)

Africa museum Tervuren - 3 -

 Nog even blijven we in de tijdelijke tentoonstelling over het Congopanorama dat werd geschilderd voor de wereldexpo van 1913 in Gent en nu kritisch te bekijken in het Africa Museum in Tervuren.

(overzicht van panorama - ©FilmEU CommUnity)

Niet alleen met foto's, documentaire filmfragmenten, getuigenissen en dagboeken wordt de keerzijde van het panorama getoond, maar er zijn ook hedendaagse artiesten gevraagd om werk te maken dat in dialoog treedt met het Congo panorama. Zo wordt het heel duidelijk dat de propaganda-truken van toen ook nu nog gebruikt worden. Nu spreken we van fake news. 

We zien bijvoorbeeld een schilderij van Hilary Balu met de titel La Promesse du vide (de belofte van de leegte). We zien mensen die 'het gemaakt hebben' want deelnemen aan de consumptiemaatschappij en zich laten verleiden door de beloften van vooruitgang. Op de achtergrond zien we een poort, zoals de schilder ze heeft gezien op een markt in Kinshasa. Daar verkoopt men tweedehandspoorten van huizen die door eigendomsconflicten zijn verlaten. Voor Balu getuigen ze over uitgewiste geschiedenissen die opgeofferd worden in naam van de vooruitgang. Op het linkergedeelte zien we iemand in gebed en adoratie voor dit beeld van de 'vooruitgang'.  Ze wil zich opofferen om deel te kunnen nemen aan de vooruitgang. Maar heel het werk baadt in een onwezenlijke sfeer. De titel versterkt en verwoordt dit gevoel : de belofte van leegte. Champagne, taart, een mooi verleidelijk lichaam, kleurrijke kleren kunnen toch geen ervaring van voldoening teweegbrengen bij de kijker.

De uitgewiste verhalen van de Congolezen, opgeofferd voor het geldgewin van de Belgen en een belofte van vooruitgang, kunnen we zo overbrengen naar vele hedendaagse verhalen van conflicten, migratie en bot kapitalisme. Zo gaat de expo niet meer alleen over 1913, maar even goed over 2026.

(Hilary Balu : La Promesse du vide 2025 - eigen foto)

HEN ... zijn dieren precies als mensen?

(©IMDb)

 In de geschiedenis bestaat er een traditie van dierenfabels, met verhalen uit het oude Griekenland Aesopus, uit de Middeleeuwen de schrijver(s) van de Reinaertroman(s), uit het Frankrijk van de 17e eeuw Jean de La Fontaine, uit de 20ste eeuw met Orwell of op de TV de reeks de fabeltjeskrant of uit de 21ste eeuw de verhalen van Toon Tellegen. Nu kunnen we er de bijzondere film "Hen" aan toe voegen, van de Hongaarse regisseur György Palfi. 

In de film volgen we een kip, die ontsnapt uit een kweekboerderij en na allerlei omzwervingen op de binnenplaats van een vervallen restaurant terecht komt.  De kip bekijkt het leven rondom:  de restaurant eigenaar die onder druk staat van malafide personen en die droomt van een goed draaiend restaurant, de dagelijkse eierroof door de eigenaar, de spanningen in het kippenhok met de andere kippen en de haan en de droom van dé kip op een nageslacht.

Dierenverhalen gaan natuurlijk nooit over dieren, maar vooral over mensen, en dat is niet anders in deze film. De sleutel om het verhaal te lezen wordt aangereikt even voorbij het midden van de film. De sfeer die eerst opgebouwd werd met soms grappige taferelen wordt plotsklaps helemaal anders. Zo wordt de ene hen, die we volgen en die dank zij de goede regie het gezichtspunt is van waaruit we meekijken naar wat er gebeurt, de centrale figuur bij ingrijpende gebeurtenissen en wordt de film prangend actueel. Meer kan en mag ik niet vertellen, maar het is zeer de moeite om dit kippenverhaal te gaan zien in de bioscoop.

De trailer hieronder kan je misschien mee overtuigen.

En is het juist wat mijnheer de uil zei bij het begin van elke aflevering van 'De fabeltjeskrant' : dieren zijn precies als mensen...???

Africa museum Tervuren - 2 -

 De tijdelijke tentoonstelling in het Africa museum van Tervuren analyseert het Congopanorama gemaakt voor de wereldexpositie van 1913 in Gent onder de titel : "Koloniale illusie doorprikt". 

Het panorama is in het museum te zien op kleinere schaal en wordt  deel voor deel nader geanalyseerd. Het panorama was bedoeld als propaganda waarin het primitieve Congo werd geplaatst tegenover het door de Belgen 'gemoderniseerde' Congo. 

Via foto's, documenten en videobeelden wordt de koloniale propaganda in het Congopanorama ontmaskerd. 

Wat wordt er NIET getoond is hierbij het uitgangspunt. Wat wordt verzwegen? Wat wordt geminimaliseerd? Wat wordt met eufemismen aangeduid? In het panorama wordt zedig voorbijgegaan aan de uitbuiting, onderdrukking en mishandeling van de plaatselijke bevolking en natuur. Al deze facetten worden stap voor stap belicht en uitvoerig gedocumenteerd. 

Een kunstwerk toont deze opzet heel treffend. Als je van de ene kant kijkt zie je een foto van een stukje brousse zoals afgebeeld op het Congopanorama.

(brousse volgens Congopanorama- eigen foto)

Als je langs de andere kant van dit werk gaat staan, zie je een deel van het evenaarswoud dat gekapt wordt en vernietigd, een foto van begin 20ste eeuw.

('bosontginning ' van brousse door kolonialen )

De analyse in de tentoonstelling is glashelder en keihard. België bracht zogezegd civilisatie, maar de manier waarop was alles behalve geciviliseerd.