Langs gemene wegen in Watou - 5 -

 Nog tot 30 augustus kan je naar het kunstenfestival Watou dat dit jaar als thema meekreeg : langs gemene wegen. Wat hebben wij, mensen, gemeen met elkaar, met onze omgeving en de ruimere wereld? Kunstencollectief De ambulanten onderzoekt dit op een eigen manier op het kruispunt van kunst en zorg. Ze zetten langdurige projecten op in zorgvoorzieningen, vooral in de ouderenzorg, om te zoeken welke voorwerpen, herinneringen en kleine gebaren een bijzonder gevoel van 'thuis' kunnen dragen.

Tijdens deze festivalzomer zijn ze aanwezig in het festivalhuis en in het kasteel De Lovie. 

(festivalhuis Watou - eigen foto)

In De Lovie is de installatie Small Gestures of Care met o.a. borduur- en breiwerk samen gemaakt met bewoners van wzc Huize Sint-Monika (regio Brussel). Tijdens het samen borduren en breien ontstaan gesprekken en hier en daar wordt een uitspraak van een van de deelnemers opgeschreven en bevestigd aan een wollen draad.

Als mensen samen op weg gaan met aandacht voor elkaar kan er iets moois ontstaan... dat toont ons deze installatie. 

(Kasteel De Lovie - Small Gestures of Care detail - eigen foto)

Langs gemene wegen in Watou - 4 -

 Blobotone is een collectief dat bestaat uit geluidskunstenaar Frouke Wiarda, antropoloog Judith van der Elst en mediakunstenaar Guy van Belle. In 'the basement' van het kasteel De Lovie [waarom niet gewoon de kelder of benedenverdieping of een andere Nederlandstalige lokaalaanduiding??] hebben ze een heel bijzondere installatie opgebouwd met als titel Sonic Cheese x Atmospheric Terroir. Kaasmakers weten blijkbaar al heel lang dat muziek kan invloed hebben op de kaas. Blobotone onderzoekt op welke manier geluidsgolven het gedrag van bacteriën en gemeenschappen van microben beïnvloeden en dit door middel van kaas. Drie grote bollen kaas worden gerijpt met een bepaalde geluidsband op de achtergrond, terwijl in een aangrenzende ruimte een vierde bol zonder geluid als controle en referentie dient. Blobotone wil ons bewust laten luisteren naar atmosferische veranderingen en je ruikt hoe de verschillende bollen kaas anders reageren op deze impulsen. Zo wordt deze installatie een zintuigelijke verkenning van de relatie tussen mens en milieu. 

(Kasteel De Lovie The Basement - overzicht installatie Blobotone - ©Rozalie Hirs)

Daarbij is een reeks gedichten van Rozalie Hirs te lezen over allerlei facetten van het ambachtelijke maken van kaas.

Hierbij het laatste vers uit deze reeks:

EPILOOG #2 SMAAK

jullie noemen het smaak - voor ons is het spoor

een chemische herinnering - aan wat wij doen

met melk - tijd - lucht - zo draagt vet - het eiwit -

structureert het - zuren openen het -

wat jullie proeven is geen object maar een proces -

een landschap dat door jullie mond beweegt -

jullie vragen waar ben ik? wij antwoorden : hier -

voor zolang als het duurt

(Hirs, Rozalie,uit  Wezens van de kaas, in : Poëziekrant 2026, nr. 3, blz. 31)

Langs gemene wegen in Watou - 3 -

 De laatste jaren kreeg het kunstenfestival Watou een tweede plek, buiten het dorp, nl. het kasteeldomein De Lovie in Proven. Daar kan je op de begane grond van het kasteel het bewegingsarchief ontdekken van Motus Mori, een project van choreograaf Katja Heitmann en componist Sander van der Schaaf, met medewerking van een aantal performers. We hebben als mensen gemeen dat we ons bewegen en wat bewegingen zijn en kunnen betekenen is te ontdekken op een vrij indringende en directe manier. Een eerste ruimte nodigt je uit om te bewegen 'in opdracht' en al stappende geconcentreerd te blijven op je beweging. Bewegen is een doel op zich, geen middel om je te verplaatsen van A naar B of van de ene situatie naar de volgende omgeving. 

(Kasteel De Lovie - Motus Mori - eerste ruimte - eigen foto)

En na die belevenis kan je in de volgende ruimte ervaren hoe bewegende mensen indruk maken als je er maar oog voor hebt. 

(Kasteel De Lovie - ©website kunstenfestival Watou)

De derde aansluitende ruimte doet je dwalen tussen levensgrote projecties van o.a. personen die in de voorziening De Lovie wonen en werken en die de bezoeker aankijken en zonder woorden vragen 'wat beweegt je als mens?'. 

(Kasteel De Lovie - Motus Mori - derde ruimte - foto: Marc Deconinck)

Een ervaringsmoment dat door de verzen van dichter Carmien Michels nog versterkt wordt. Uit het heel lange gedicht Wat als ik iemand, dat je als afsluiter kan lezen na je dwaaltocht door het bewegingsarchief, hier een kort citaat...

WAT ALS IK IEMAND

(...)

Wat als ik iemand

kan vinden die mij dag en nacht wil spiegelen

zodat ik kan verifiëren of het klopt wat ze zeggen

dat mijn oogleden klapperen als ik eet

dat mijn wandel doet denken aan moeder eend

(...)

Langs gemene wegen in Watou - 2 -

 Wat hebben we gemeen als mensen onderweg in deze overgangstijden? Wat kan een dorp als Watou, helemaal perifeer in het Nederlandstalige gebied, een grensgeval ons 'leren'? 

Een triumviraat (Griet Dobbels -beeldend kunstenaar-, Lotte Dodion -dichter- en Cesar Janssens -theatermaker) waren getroffen door de schijnbare stilte van het dorp Watou. Ze wandelden met een groep mensen in stilte doorheen het landschap en deden een poging om de stilte te meten, te vangen en te behouden dank zij een stok met daarop een 'stiltevanger'. Met de opgenomen geluiden werd een geluidsinstallatie gemaakt met een 'gedichtenorgel' die je kan zien en beluisteren in de machinekamer van de vroegere brouwerij.

(Watou brouwerijsite - deel van de installatie met gedichtenorgel - eigen foto)

In de kelder van de brouwerijsite werden de stiltevangers in een visuele installatie verwerkt samen met videobeelden van tijdens de stiltewandeling. Het geluid van stilte leidde ook tot een nieuw gedicht van Lotte Dodion.

BOERENKOANS

Kan wind stilte verdraaien?

Hoe is het voor een graafmachine om rock bottom te raken?

Welk gemis zindert zingend in de rooilijn?

Kan een oogst zich mislukt voelen?

Gaat een plant ooit op zoek naar haar wortels?

Kan een voor achterom kijken?

Hoort een tractor de stem van zijn banden?

Laat klei zich kneden of vormt ze je handen?

Krijgt mais de krop in de keel?

Kan grond in verzet komen?

Kan een dag dromen?

Dit is de stilte van de ene boom die in de zoom

van het geoogste veld opschiet.

Ben jij die boom?

(Dodion, Lotte in Poëziekrant 2026, nr.3, blz. 16)

(Watou brouwerijsite - installatie met stiltevangers - eigen foto)

Langs gemene wegen in Watou - 1 -

 Na de vorige zomer zonder zomerfestival staat Watou weer op de kaart voor een festival waar beeldende kunsten, poëzie en het dorp zelf met zijn bewoners samen zoeken naar wat ze/we gemeen hebben. Nog tot eind augustus te bezoeken!

Via een aantal collectieven worden verschillende thema's aangesneden en de bezoeker wordt soms heel dringend en direct aangesproken en soms eerder via een zijweg. Ik kon het ene al meer waarderen dan het andere, maar de diversiteit aan benaderingen en thema's zoeken waar we samen op weg kunnen gaan. Klimaat, artificiële intelligentie, stilte en beweging, afbraak en (her)invulling van de publieke ruimte, de kansen en grenzen van de wetenschap...

Bij de start in het festivalhuis in Watou word je als bezoeker onmiddellijk met je neus bovenop de feiten gedrukt. Kan A.I. poëzie schrijven? Het collectief Ai Ai Poëzie brengt met Woutje een lichaamloze toepassing van Artificiële Intelligentie die getraind wordt met de gedichten die ooit werden gebracht in vorige kunstenfestivals. Mijn bezoek was nog in de eerste weken van de zomer en Woutje was nog niet voluit getraind. Op een scherm kan je als bezoeker drie van zijn gedichten lezen en bepalen of je het iets vindt of net niet. Een vignet kan je dan afdrukken met je instemming of ontstemming over Woutje. 

(festivalhuis Watou eigen foto)

In hetzelfde festivalhuis kan je dan op het eerste verdiep een hommage zien aan de vorig jaar overleden dichter Leonard Nolens (1947-2025) die je zelf nog even kan horen en waarvan drie gedichten prominent in die kamer hangen, samen met twee hommageverzen van respectievelijk Liesbeth D'Hoker en Maud Vanhauwaert. De emotionaliteit en de gelaagdheid die uit deze menselijke verzen spreken steekt schril af tegen de gekunstelde zinnen van Woutje. Voor mij kon Woutje niet bekoren, maar misschien moet hij meer trainen?? Maar gevoelig en gelaagd schrijven zal dat lukken??

(gedicht Leonard Nolens - festivalhuis Watou - eigen foto)

Een strand van papier

 Heel dikwijls zijn dichters nog het meest verwonderd over het dichten zelf. Dan hebben gedichten het maken van gedichten tot thema. Er gebeurt iets met en in de dichter die hijzelf/zijzelf niet kan bevatten. Je zou hele bloemlezingen kunnen samenstellen met gedichten die cirkelen rond het geheim van de poëzie. 

Zo ook is dit zomerse gedicht van Bert Voeten (1918-1992) een ode aan het schrijven.

DE ZON OP MIJN HAND

Schrijvend met de zon op mijn hand

ademend tussen blote woorden

op de strandwei van het papier

zie ik een kind door de regels lopen,

zorgeloos, met ogen die alles

drinken tot op de bodem. Alles.

Als ik het roep bij mijn eigen naam

blijft het even tussen twee zinnen

wachten, kijkt mij verwachtend aan,

ledigt mij en laat mij achter:

dorstend boven een zee van taal.

(uit : Het broeien van de zomer. Zomergedichten. Ingeleid door Menno Wigman. Amsterdam, uitg. 521, 2001, blz. 35)

Zo kan je ook dit schilderij van de Rotterdamse artiest Jan Schaeffer (1923-2018) lezen met kinderen die 'alles drinken tot op de bodem', omdat ze helemaal opgaan in hun spel met zand en water.

(Jan Schaeffer : Spelende kinderen op het strand - na 2000 - ©Kunstveiling.be)

Zomerse tijden

 Warme zomerse dagen zijn niet altijd zo welkom en vooral de hittegolfdagen vormen een uitdaging voor het menselijke lichaam én voor de samenleving. Niet zo verwonderlijk dat er sommige mensen het niet zo hebben gemunt op de zomer en zeker op de (ondertussen niet meer zo exclusief) zuiderse temperaturen. 

(©RodeKruis)

Daarin staan ze niet alleen, wat blijkt uit een vers van de Nederlandse dichter Remco Campert (1929-2022). Hij plaatst er de koude die bewaart tegen de warmte die verwoest. Vele mensen die van ver of nabij bosbranden hebben meegemaakt of nog meemaken zullen dit wellicht beamen.

TEGEN DE ZOMER

Niets is vernielender dan de warmte.

De kou houdt in stand is statisch

de warmte beweegt met de vernieling mee

en wekt een valse schijn

van zon gezondheid zinvolle zonde.

De warmte vleit paait belooft

maakt stofgoud van stof

liefde van begeerte

poëzie van leugens.

Ik hou niet van de warmte

broedplaats van muggen en maden

poel van limonade en andere slopende dranken.

Schenk me liever klare

kou en koffie.

Destructie bevroren duidelijk zichtbaar

en aanvaardbaar.

Wie in de kou zit schept geen illusies

maar schept sneeuw vrij ongenaakbaar

in de menselijke

soms bovenmenselijke winter.

(uit : Camper, Remco, Dichter, uitg. de bezige bij, Amsterdam, 2015, blz. 211)