Brussel aan de Zenne

 De Zenne stroomt door Brussel van zuid naar noord, van Anderlecht naar Schaarbeek, maar veel is er niet te zien van deze rivier.

Vanaf het Noordstation noordwaarts kan je nu het traject van de Zenne ontdekken als smal stadspark dat zich tussen de drukbebouwde wijk slingert. Geen water te zien, maar wel een 'spoor' van water tussen de huizenblokken in.

(Zennepark met onderaan centraal Gaucheret ruimte
en Noordstation - ©publicspace.brussels)

Enkele weken geleden ontdekte ik dit per toeval, in het voorbijgaan.

Op een hete middag was het er rustig in de eerste dagen van augustus. Bomen zorgden voor verkoeling en bankjes kans om te rusten en andere mensen te ontmoeten. Kinderspeelhoeken in een autovrije omgeving nodigen uit tot onbezorgd spelen. En her en der een muur die drager is van veelkleurige street-art. 

(Street art in het Zennepark Schaarbeek - eigen foto)

Nabij het Noordstation werd nog een verloederd stukje Gaucheretstraat vrijgemaakt voor een ruimte met ontmoetingscentrum, sportaccomodaties en felgele constructies die de grijsheid van de buurt openbreken. Verdienstelijke pogingen om een stad meer leefbaar te maken. En een verrassende ontdekking die hoop biedt.

(Gaucheretruimte - eigen foto)

Ver(s)beeld - Insingel ziet Modigliani

 

De bedachtzame dichter Mark Insingel (1935-2024) schreef met wit en daartussenin een aantal versregels, sober in woordgebruik, zoekend om de kracht en betekenis van elk woord naar boven te halen. Zelfs in een vers naar aanleiding van een schilderij van Amadeo Modigliani  (1884-1920) is zijn zoeken spaarzaam, stil en suggestief, hoeveel leven de woorden ook oproepen. 

De vrouwelijke naakten van Modigliani veroorzaakten in zijn tijd veel ophef omdat hij zonder schroom de schaamstreek toonde op zijn doeken.

(Modigliani : Liggend naakt 1916 - ©wikipedia)

'LIGGEND NAAKT'

MODIGLIANI

Het vuur dat in de

ogen is verkoold

houdt alle spieren van

het naakt in brand.

Het duin verschroeit

van mieren in de nacht.

De blinde zee woelt in

de doem der golven.

(uit : Insingel, Mark, Het doel is wit. Verzamelde gedichten., Gent, Uitg. Poëziecentrum, 2017, blz. 41)

Langs gemene wegen in Watou - 6 -

 Nog tot eind augustus kan je het kunstenfestival bezoeken in Watou en een van de locaties is sedert jaar en dag de Douviehoeve, aan de rand van het dorp. Ook dit jaar zijn er een aantal indringende gedichten en installaties te zien.

Hier wil ik tot slot nog even blijven stilstaan bij een werk van Marjolijn Dijkman, een installatie met als titel : Between the Lines. De omvangrijke installatie is het resultaat van een intensief onderzoek naar klimaat, geschiedenis en muziek en kreeg als titel: Between the lines. Dijkman voert ons in deze geluids- en filminstallatie naar de zogenaamde 'Rode Zone' die werd gemarkeerd na Wereldoorlog I in Noord-Frankrijk. Deze rode zones waren zodanig verwoest en de grond was zodanig vergiftigd door gassen en zodanig onbruikbaar door de vele menselijke en dierlijke resten én onontplofte munitie, dat ze niet meer geschikt was voor bewoning of enige menselijke activiteit. 

(kaart met de rode zone van Verdun tot Lens - ©wikipedia)

Als oorlogscompensatie plantten Duitsland er sparrenbossen aan, helemaal gelijnde aanplantingen. Maar honderd jaar na de oorlog werden deze bossen aangevreten door een houtetende kever, de letterzetter (Ips typographus), wiens afbraakwerk je ziet aan de lijnenpatronen in de stammen van de aangevreten bomen. 

(boom met lijnen van 
de letterzetter kever gebruikt
in de installatie van Dijkman - eigen foto)

Heel omzichtig worden nu delen van het aangetaste bos gekapt en ontstaan er open zones en kansen op diversificatie van het bos.

Met heel deze achtergrond ging kunstenaar Marjolijn Dijkman aan de slag, wat resulteerde in de installatie met film en een bomenconstructie die dient als percussie instrument, nu te zien in een schuur in de Douviehoeve in Watou, geflankeerd door een gedicht van Charles Ducal.

De film in de installatie van Dijkman toont fragmenten die verspringen tussen verschillende tijdszones, nl. de verwoestingen tijdens Wereldoorlog I, de aanplantingen na de oorlog en de trage kap van aangetaste bomen in de laatste decade. 

Vóór het projectiescherm zie je een hele constructie met aangetaste boomstammen uit de rode zone, die door Dijkman worden gebruikt als slaginstrument. Met een ingenieus geautomatiseerd systeem worden de boomstammen aangeslagen en daarin klinken marsritmes verwijzend naar de oorlog, morsetekens verwijzend naar de communicatie tijdens de oorlog en geluiden die de kevers gebruiken om zich in de bomen te oriënteren.

(still uit de filmprojectie verwoest bos na WO I - eigen foto)

Je ziet een landschap aangevreten door de oorlog, de industrialisering van de bosbouw en de huidige klimaatcrisis. En het is op de koop toe nog mooi om te zien en boeiend om te horen. Hoe wetenschap, geschiedenis en kunst samenkomen en gemene wegen begaan. 

(overzichtsfoto van de installatie Between the lines
van Marjolijn Dijkman - eigen foto)

Langs gemene wegen in Watou - 5 -

 Nog tot 30 augustus kan je naar het kunstenfestival Watou dat dit jaar als thema meekreeg : langs gemene wegen. Wat hebben wij, mensen, gemeen met elkaar, met onze omgeving en de ruimere wereld? Kunstencollectief De ambulanten onderzoekt dit op een eigen manier op het kruispunt van kunst en zorg. Ze zetten langdurige projecten op in zorgvoorzieningen, vooral in de ouderenzorg, om te zoeken welke voorwerpen, herinneringen en kleine gebaren een bijzonder gevoel van 'thuis' kunnen dragen.

Tijdens deze festivalzomer zijn ze aanwezig in het festivalhuis en in het kasteel De Lovie. 

(festivalhuis Watou - eigen foto)

In De Lovie is de installatie Small Gestures of Care met o.a. borduur- en breiwerk samen gemaakt met bewoners van wzc Huize Sint-Monika (regio Brussel). Tijdens het samen borduren en breien ontstaan gesprekken en hier en daar wordt een uitspraak van een van de deelnemers opgeschreven en bevestigd aan een wollen draad.

Als mensen samen op weg gaan met aandacht voor elkaar kan er iets moois ontstaan... dat toont ons deze installatie. 

(Kasteel De Lovie - Small Gestures of Care detail - eigen foto)

Langs gemene wegen in Watou - 4 -

 Blobotone is een collectief dat bestaat uit geluidskunstenaar Frouke Wiarda, antropoloog Judith van der Elst en mediakunstenaar Guy van Belle. In 'the basement' van het kasteel De Lovie [waarom niet gewoon de kelder of benedenverdieping of een andere Nederlandstalige lokaalaanduiding??] hebben ze een heel bijzondere installatie opgebouwd met als titel Sonic Cheese x Atmospheric Terroir. Kaasmakers weten blijkbaar al heel lang dat muziek kan invloed hebben op de kaas. Blobotone onderzoekt op welke manier geluidsgolven het gedrag van bacteriën en gemeenschappen van microben beïnvloeden en dit door middel van kaas. Drie grote bollen kaas worden gerijpt met een bepaalde geluidsband op de achtergrond, terwijl in een aangrenzende ruimte een vierde bol zonder geluid als controle en referentie dient. Blobotone wil ons bewust laten luisteren naar atmosferische veranderingen en je ruikt hoe de verschillende bollen kaas anders reageren op deze impulsen. Zo wordt deze installatie een zintuigelijke verkenning van de relatie tussen mens en milieu. 

(Kasteel De Lovie The Basement - overzicht installatie Blobotone - ©Rozalie Hirs)

Daarbij is een reeks gedichten van Rozalie Hirs te lezen over allerlei facetten van het ambachtelijke maken van kaas.

Hierbij het laatste vers uit deze reeks:

EPILOOG #2 SMAAK

jullie noemen het smaak - voor ons is het spoor

een chemische herinnering - aan wat wij doen

met melk - tijd - lucht - zo draagt vet - het eiwit -

structureert het - zuren openen het -

wat jullie proeven is geen object maar een proces -

een landschap dat door jullie mond beweegt -

jullie vragen waar ben ik? wij antwoorden : hier -

voor zolang als het duurt

(Hirs, Rozalie,uit  Wezens van de kaas, in : Poëziekrant 2026, nr. 3, blz. 31)

Langs gemene wegen in Watou - 3 -

 De laatste jaren kreeg het kunstenfestival Watou een tweede plek, buiten het dorp, nl. het kasteeldomein De Lovie in Proven. Daar kan je op de begane grond van het kasteel het bewegingsarchief ontdekken van Motus Mori, een project van choreograaf Katja Heitmann en componist Sander van der Schaaf, met medewerking van een aantal performers. We hebben als mensen gemeen dat we ons bewegen en wat bewegingen zijn en kunnen betekenen is te ontdekken op een vrij indringende en directe manier. Een eerste ruimte nodigt je uit om te bewegen 'in opdracht' en al stappende geconcentreerd te blijven op je beweging. Bewegen is een doel op zich, geen middel om je te verplaatsen van A naar B of van de ene situatie naar de volgende omgeving. 

(Kasteel De Lovie - Motus Mori - eerste ruimte - eigen foto)

En na die belevenis kan je in de volgende ruimte ervaren hoe bewegende mensen indruk maken als je er maar oog voor hebt. 

(Kasteel De Lovie - ©website kunstenfestival Watou)

De derde aansluitende ruimte doet je dwalen tussen levensgrote projecties van o.a. personen die in de voorziening De Lovie wonen en werken en die de bezoeker aankijken en zonder woorden vragen 'wat beweegt je als mens?'. 

(Kasteel De Lovie - Motus Mori - derde ruimte - foto: Marc Deconinck)

Een ervaringsmoment dat door de verzen van dichter Carmien Michels nog versterkt wordt. Uit het heel lange gedicht Wat als ik iemand, dat je als afsluiter kan lezen na je dwaaltocht door het bewegingsarchief, hier een kort citaat...

WAT ALS IK IEMAND

(...)

Wat als ik iemand

kan vinden die mij dag en nacht wil spiegelen

zodat ik kan verifiëren of het klopt wat ze zeggen

dat mijn oogleden klapperen als ik eet

dat mijn wandel doet denken aan moeder eend

(...)

Langs gemene wegen in Watou - 2 -

 Wat hebben we gemeen als mensen onderweg in deze overgangstijden? Wat kan een dorp als Watou, helemaal perifeer in het Nederlandstalige gebied, een grensgeval ons 'leren'? 

Een triumviraat (Griet Dobbels -beeldend kunstenaar-, Lotte Dodion -dichter- en Cesar Janssens -theatermaker) waren getroffen door de schijnbare stilte van het dorp Watou. Ze wandelden met een groep mensen in stilte doorheen het landschap en deden een poging om de stilte te meten, te vangen en te behouden dank zij een stok met daarop een 'stiltevanger'. Met de opgenomen geluiden werd een geluidsinstallatie gemaakt met een 'gedichtenorgel' die je kan zien en beluisteren in de machinekamer van de vroegere brouwerij.

(Watou brouwerijsite - deel van de installatie met gedichtenorgel - eigen foto)

In de kelder van de brouwerijsite werden de stiltevangers in een visuele installatie verwerkt samen met videobeelden van tijdens de stiltewandeling. Het geluid van stilte leidde ook tot een nieuw gedicht van Lotte Dodion.

BOERENKOANS

Kan wind stilte verdraaien?

Hoe is het voor een graafmachine om rock bottom te raken?

Welk gemis zindert zingend in de rooilijn?

Kan een oogst zich mislukt voelen?

Gaat een plant ooit op zoek naar haar wortels?

Kan een voor achterom kijken?

Hoort een tractor de stem van zijn banden?

Laat klei zich kneden of vormt ze je handen?

Krijgt mais de krop in de keel?

Kan grond in verzet komen?

Kan een dag dromen?

Dit is de stilte van de ene boom die in de zoom

van het geoogste veld opschiet.

Ben jij die boom?

(Dodion, Lotte in Poëziekrant 2026, nr.3, blz. 16)

(Watou brouwerijsite - installatie met stiltevangers - eigen foto)