HEN ... zijn dieren precies als mensen?

(©IMDb)

 In de geschiedenis bestaat er een traditie van dierenfabels, met verhalen uit het oude Griekenland Aesopus, uit de Middeleeuwen de schrijver(s) van de Reinaertroman(s), uit het Frankrijk van de 17e eeuw Jean de La Fontaine, uit de 20ste eeuw met Orwell of op de TV de reeks de fabeltjeskrant of uit de 21ste eeuw de verhalen van Toon Tellegen. Nu kunnen we er de bijzondere film "Hen" aan toe voegen, van de Hongaarse regisseur György Palfi. 

In de film volgen we een kip, die ontsnapt uit een kweekboerderij en na allerlei omzwervingen op de binnenplaats van een vervallen restaurant terecht komt.  De kip bekijkt het leven rondom:  de restaurant eigenaar die onder druk staat van malafide personen en die droomt van een goed draaiend restaurant, de dagelijkse eierroof door de eigenaar, de spanningen in het kippenhok met de andere kippen en de haan en de droom van dé kip op een nageslacht.

Dierenverhalen gaan natuurlijk nooit over dieren, maar vooral over mensen, en dat is niet anders in deze film. De sleutel om het verhaal te lezen wordt aangereikt even voorbij het midden van de film. De sfeer die eerst opgebouwd werd met soms grappige taferelen wordt plotsklaps helemaal anders. Zo wordt de ene hen, die we volgen en die dank zij de goede regie het gezichtspunt is van waaruit we meekijken naar wat er gebeurt, de centrale figuur bij ingrijpende gebeurtenissen en wordt de film prangend actueel. Meer kan en mag ik niet vertellen, maar het is zeer de moeite om dit kippenverhaal te gaan zien in de bioscoop.

De trailer hieronder kan je misschien mee overtuigen.

En is het juist wat mijnheer de uil zei bij het begin van elke aflevering van 'De fabeltjeskrant' : dieren zijn precies als mensen...???

Africa museum Tervuren - 2 -

 De tijdelijke tentoonstelling in het Africa museum van Tervuren analyseert het Congopanorama gemaakt voor de wereldexpositie van 1913 in Gent onder de titel : "Koloniale illusie doorprikt". 

Het panorama is in het museum te zien op kleinere schaal en wordt  deel voor deel nader geanalyseerd. Het panorama was bedoeld als propaganda waarin het primitieve Congo werd geplaatst tegenover het door de Belgen 'gemoderniseerde' Congo. 

Via foto's, documenten en videobeelden wordt de koloniale propaganda in het Congopanorama ontmaskerd. 

Wat wordt er NIET getoond is hierbij het uitgangspunt. Wat wordt verzwegen? Wat wordt geminimaliseerd? Wat wordt met eufemismen aangeduid? In het panorama wordt zedig voorbijgegaan aan de uitbuiting, onderdrukking en mishandeling van de plaatselijke bevolking en natuur. Al deze facetten worden stap voor stap belicht en uitvoerig gedocumenteerd. 

Een kunstwerk toont deze opzet heel treffend. Als je van de ene kant kijkt zie je een foto van een stukje brousse zoals afgebeeld op het Congopanorama.

(brousse volgens Congopanorama- eigen foto)

Als je langs de andere kant van dit werk gaat staan, zie je een deel van het evenaarswoud dat gekapt wordt en vernietigd, een foto van begin 20ste eeuw.

('bosontginning ' van brousse door kolonialen )

De analyse in de tentoonstelling is glashelder en keihard. België bracht zogezegd civilisatie, maar de manier waarop was alles behalve geciviliseerd.

Africa museum Tervuren - 1 -

 Enkele weken terug bezocht ik voor het eerst het vernieuwde Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren, ooit gestart als koloniaal museum. Het nieuwe inkomgebouw met de ruimte voor tijdelijke exposities is strak en hedendaags en via een ondergrondse passage kom je dan in het oude gebouwencomplex waar een verdienstelijke poging is ondernomen om oud en nieuw samen te brengen.

(eigen foto's)

De opstelling van de permanente tentoonstelling kan je ook zien als een poging om oud en nieuw samen te brengen. In het voorgestelde parcours wordt altijd geprobeerd om het koloniale verhaal te plaatsen naast en/of tegenover het verhaal van de oorspronkelijke Afrikaanse bevolking. Ik vermoed dat voor de enen dit niet ver genoeg gaat en te 'braaf' blijft terwijl anderen het als al te belerend en overdreven zullen ervaren. Deze opstelling nu toont een soort van stand van zaken en de visies zullen evolueren waarbij in het museum ook de nieuwere inzichten en evoluties plaats zullen krijgen.

In volgende berichten zal ik enkele aspecten even van dichterbij bekijken.

(eigen foto)

Turnhoutse boodschappen

Bij een bezoek aan Turnhout in de maand juli laatst 

zag ik al wandelend in de stad 

onder anderen deze 'boodschappen', 

de ene wat prozaïscher dan de andere...

(eigen foto's - de lijn en
elk zintuig)

 

Brussel aan de Zenne

 De Zenne stroomt door Brussel van zuid naar noord, van Anderlecht naar Schaarbeek, maar veel is er niet te zien van deze rivier.

Vanaf het Noordstation noordwaarts kan je nu het traject van de Zenne ontdekken als smal stadspark dat zich tussen de drukbebouwde wijk slingert. Geen water te zien, maar wel een 'spoor' van water tussen de huizenblokken in.

(Zennepark met onderaan centraal Gaucheret ruimte
en Noordstation - ©publicspace.brussels)

Enkele weken geleden ontdekte ik dit per toeval, in het voorbijgaan.

Op een hete middag was het er rustig in de eerste dagen van augustus. Bomen zorgen voor verkoeling en bankjes bieden kans om te rusten en andere mensen te ontmoeten. Kinderspeelhoeken in een autovrije omgeving nodigen uit tot onbezorgd spelen. En her en der een muur die drager is van veelkleurige street-art. 

(Street art in het Zennepark Schaarbeek - eigen foto)

Nabij het Noordstation werd nog een verloederd stukje Gaucheretstraat vrijgemaakt voor een ruimte met ontmoetingscentrum, sportaccomodatie en felgele constructies die de grijsheid van de buurt openbreken. Verdienstelijke pogingen om een stad meer leefbaar te maken. En een verrassende ontdekking die hoop biedt.

(Gaucheretruimte - eigen foto)

Ver(s)beeld - Insingel ziet Modigliani

 

De bedachtzame dichter Mark Insingel (1935-2024) schreef met wit en daartussenin een aantal versregels, sober in woordgebruik, zoekend om de kracht en betekenis van elk woord naar boven te halen. Zelfs in een vers naar aanleiding van een schilderij van Amadeo Modigliani  (1884-1920) is zijn zoeken spaarzaam, stil en suggestief, hoeveel leven de woorden ook oproepen. 

De vrouwelijke naakten van Modigliani veroorzaakten in zijn tijd veel ophef omdat hij zonder schroom de schaamstreek toonde op zijn doeken.

(Modigliani : Liggend naakt 1916 - ©wikipedia)

'LIGGEND NAAKT'

MODIGLIANI

Het vuur dat in de

ogen is verkoold

houdt alle spieren van

het naakt in brand.

Het duin verschroeit

van mieren in de nacht.

De blinde zee woelt in

de doem der golven.

(uit : Insingel, Mark, Het doel is wit. Verzamelde gedichten., Gent, Uitg. Poëziecentrum, 2017, blz. 41)

Langs gemene wegen in Watou - 6 -

 Nog tot eind augustus kan je het kunstenfestival bezoeken in Watou en een van de locaties is sedert jaar en dag de Douviehoeve, aan de rand van het dorp. Ook dit jaar zijn er een aantal indringende gedichten en installaties te zien.

Hier wil ik tot slot nog even blijven stilstaan bij een werk van Marjolijn Dijkman, een installatie met als titel : Between the Lines. De omvangrijke installatie is het resultaat van een intensief onderzoek naar klimaat, geschiedenis en muziek en kreeg als titel: Between the lines. Dijkman voert ons in deze geluids- en filminstallatie naar de zogenaamde 'Rode Zone' die werd gemarkeerd na Wereldoorlog I in Noord-Frankrijk. Deze rode zones waren zodanig verwoest en de grond was zodanig vergiftigd door gassen en zodanig onbruikbaar door de vele menselijke en dierlijke resten én onontplofte munitie, dat ze niet meer geschikt was voor bewoning of enige menselijke activiteit. 

(kaart met de rode zone van Verdun tot Lens - ©wikipedia)

Als oorlogscompensatie plantten Duitsland er sparrenbossen aan, helemaal gelijnde aanplantingen. Maar honderd jaar na de oorlog werden deze bossen aangevreten door een houtetende kever, de letterzetter (Ips typographus), wiens afbraakwerk je ziet aan de lijnenpatronen in de stammen van de aangevreten bomen. 

(boom met lijnen van 
de letterzetter kever gebruikt
in de installatie van Dijkman - eigen foto)

Heel omzichtig worden nu delen van het aangetaste bos gekapt en ontstaan er open zones en kansen op diversificatie van het bos.

Met heel deze achtergrond ging kunstenaar Marjolijn Dijkman aan de slag, wat resulteerde in de installatie met film en een bomenconstructie die dient als percussie instrument, nu te zien in een schuur in de Douviehoeve in Watou, geflankeerd door een gedicht van Charles Ducal.

De film in de installatie van Dijkman toont fragmenten die verspringen tussen verschillende tijdszones, nl. de verwoestingen tijdens Wereldoorlog I, de aanplantingen na de oorlog en de trage kap van aangetaste bomen in de laatste decade. 

Vóór het projectiescherm zie je een hele constructie met aangetaste boomstammen uit de rode zone, die door Dijkman worden gebruikt als slaginstrument. Met een ingenieus geautomatiseerd systeem worden de boomstammen aangeslagen en daarin klinken marsritmes verwijzend naar de oorlog, morsetekens verwijzend naar de communicatie tijdens de oorlog en geluiden die de kevers gebruiken om zich in de bomen te oriënteren.

(still uit de filmprojectie verwoest bos na WO I - eigen foto)

Je ziet een landschap aangevreten door de oorlog, de industrialisering van de bosbouw en de huidige klimaatcrisis. En het is op de koop toe nog mooi om te zien en boeiend om te horen. Hoe wetenschap, geschiedenis en kunst samenkomen en gemene wegen begaan. 

(overzichtsfoto van de installatie Between the lines
van Marjolijn Dijkman - eigen foto)

Langs gemene wegen in Watou - 5 -

 Nog tot 30 augustus kan je naar het kunstenfestival Watou dat dit jaar als thema meekreeg : langs gemene wegen. Wat hebben wij, mensen, gemeen met elkaar, met onze omgeving en de ruimere wereld? Kunstencollectief De ambulanten onderzoekt dit op een eigen manier op het kruispunt van kunst en zorg. Ze zetten langdurige projecten op in zorgvoorzieningen, vooral in de ouderenzorg, om te zoeken welke voorwerpen, herinneringen en kleine gebaren een bijzonder gevoel van 'thuis' kunnen dragen.

Tijdens deze festivalzomer zijn ze aanwezig in het festivalhuis en in het kasteel De Lovie. 

(festivalhuis Watou - eigen foto)

In De Lovie is de installatie Small Gestures of Care met o.a. borduur- en breiwerk samen gemaakt met bewoners van wzc Huize Sint-Monika (regio Brussel). Tijdens het samen borduren en breien ontstaan gesprekken en hier en daar wordt een uitspraak van een van de deelnemers opgeschreven en bevestigd aan een wollen draad.

Als mensen samen op weg gaan met aandacht voor elkaar kan er iets moois ontstaan... dat toont ons deze installatie. 

(Kasteel De Lovie - Small Gestures of Care detail - eigen foto)

Langs gemene wegen in Watou - 4 -

 Blobotone is een collectief dat bestaat uit geluidskunstenaar Frouke Wiarda, antropoloog Judith van der Elst en mediakunstenaar Guy van Belle. In 'the basement' van het kasteel De Lovie [waarom niet gewoon de kelder of benedenverdieping of een andere Nederlandstalige lokaalaanduiding??] hebben ze een heel bijzondere installatie opgebouwd met als titel Sonic Cheese x Atmospheric Terroir. Kaasmakers weten blijkbaar al heel lang dat muziek kan invloed hebben op de kaas. Blobotone onderzoekt op welke manier geluidsgolven het gedrag van bacteriën en gemeenschappen van microben beïnvloeden en dit door middel van kaas. Drie grote bollen kaas worden gerijpt met een bepaalde geluidsband op de achtergrond, terwijl in een aangrenzende ruimte een vierde bol zonder geluid als controle en referentie dient. Blobotone wil ons bewust laten luisteren naar atmosferische veranderingen en je ruikt hoe de verschillende bollen kaas anders reageren op deze impulsen. Zo wordt deze installatie een zintuigelijke verkenning van de relatie tussen mens en milieu. 

(Kasteel De Lovie The Basement - overzicht installatie Blobotone - ©Rozalie Hirs)

Daarbij is een reeks gedichten van Rozalie Hirs te lezen over allerlei facetten van het ambachtelijke maken van kaas.

Hierbij het laatste vers uit deze reeks:

EPILOOG #2 SMAAK

jullie noemen het smaak - voor ons is het spoor

een chemische herinnering - aan wat wij doen

met melk - tijd - lucht - zo draagt vet - het eiwit -

structureert het - zuren openen het -

wat jullie proeven is geen object maar een proces -

een landschap dat door jullie mond beweegt -

jullie vragen waar ben ik? wij antwoorden : hier -

voor zolang als het duurt

(Hirs, Rozalie,uit  Wezens van de kaas, in : Poëziekrant 2026, nr. 3, blz. 31)

Langs gemene wegen in Watou - 3 -

 De laatste jaren kreeg het kunstenfestival Watou een tweede plek, buiten het dorp, nl. het kasteeldomein De Lovie in Proven. Daar kan je op de begane grond van het kasteel het bewegingsarchief ontdekken van Motus Mori, een project van choreograaf Katja Heitmann en componist Sander van der Schaaf, met medewerking van een aantal performers. We hebben als mensen gemeen dat we ons bewegen en wat bewegingen zijn en kunnen betekenen is te ontdekken op een vrij indringende en directe manier. Een eerste ruimte nodigt je uit om te bewegen 'in opdracht' en al stappende geconcentreerd te blijven op je beweging. Bewegen is een doel op zich, geen middel om je te verplaatsen van A naar B of van de ene situatie naar de volgende omgeving. 

(Kasteel De Lovie - Motus Mori - eerste ruimte - eigen foto)

En na die belevenis kan je in de volgende ruimte ervaren hoe bewegende mensen indruk maken als je er maar oog voor hebt. 

(Kasteel De Lovie - ©website kunstenfestival Watou)

De derde aansluitende ruimte doet je dwalen tussen levensgrote projecties van o.a. personen die in de voorziening De Lovie wonen en werken en die de bezoeker aankijken en zonder woorden vragen 'wat beweegt je als mens?'. 

(Kasteel De Lovie - Motus Mori - derde ruimte - foto: Marc Deconinck)

Een ervaringsmoment dat door de verzen van dichter Carmien Michels nog versterkt wordt. Uit het heel lange gedicht Wat als ik iemand, dat je als afsluiter kan lezen na je dwaaltocht door het bewegingsarchief, hier een kort citaat...

WAT ALS IK IEMAND

(...)

Wat als ik iemand

kan vinden die mij dag en nacht wil spiegelen

zodat ik kan verifiëren of het klopt wat ze zeggen

dat mijn oogleden klapperen als ik eet

dat mijn wandel doet denken aan moeder eend

(...)

Langs gemene wegen in Watou - 2 -

 Wat hebben we gemeen als mensen onderweg in deze overgangstijden? Wat kan een dorp als Watou, helemaal perifeer in het Nederlandstalige gebied, een grensgeval ons 'leren'? 

Een triumviraat (Griet Dobbels -beeldend kunstenaar-, Lotte Dodion -dichter- en Cesar Janssens -theatermaker) waren getroffen door de schijnbare stilte van het dorp Watou. Ze wandelden met een groep mensen in stilte doorheen het landschap en deden een poging om de stilte te meten, te vangen en te behouden dank zij een stok met daarop een 'stiltevanger'. Met de opgenomen geluiden werd een geluidsinstallatie gemaakt met een 'gedichtenorgel' die je kan zien en beluisteren in de machinekamer van de vroegere brouwerij.

(Watou brouwerijsite - deel van de installatie met gedichtenorgel - eigen foto)

In de kelder van de brouwerijsite werden de stiltevangers in een visuele installatie verwerkt samen met videobeelden van tijdens de stiltewandeling. Het geluid van stilte leidde ook tot een nieuw gedicht van Lotte Dodion.

BOERENKOANS

Kan wind stilte verdraaien?

Hoe is het voor een graafmachine om rock bottom te raken?

Welk gemis zindert zingend in de rooilijn?

Kan een oogst zich mislukt voelen?

Gaat een plant ooit op zoek naar haar wortels?

Kan een voor achterom kijken?

Hoort een tractor de stem van zijn banden?

Laat klei zich kneden of vormt ze je handen?

Krijgt mais de krop in de keel?

Kan grond in verzet komen?

Kan een dag dromen?

Dit is de stilte van de ene boom die in de zoom

van het geoogste veld opschiet.

Ben jij die boom?

(Dodion, Lotte in Poëziekrant 2026, nr.3, blz. 16)

(Watou brouwerijsite - installatie met stiltevangers - eigen foto)

Langs gemene wegen in Watou - 1 -

 Na de vorige zomer zonder zomerfestival staat Watou weer op de kaart voor een festival waar beeldende kunsten, poëzie en het dorp zelf met zijn bewoners samen zoeken naar wat ze/we gemeen hebben. Nog tot eind augustus te bezoeken!

Via een aantal collectieven worden verschillende thema's aangesneden en de bezoeker wordt soms heel dringend en direct aangesproken en soms eerder via een zijweg. Ik kon het ene al meer waarderen dan het andere, maar de diversiteit aan benaderingen en thema's zoeken waar we samen op weg kunnen gaan. Klimaat, artificiële intelligentie, stilte en beweging, afbraak en (her)invulling van de publieke ruimte, de kansen en grenzen van de wetenschap...

Bij de start in het festivalhuis in Watou word je als bezoeker onmiddellijk met je neus bovenop de feiten gedrukt. Kan A.I. poëzie schrijven? Het collectief Ai Ai Poëzie brengt met Woutje een lichaamloze toepassing van Artificiële Intelligentie die getraind wordt met de gedichten die ooit werden gebracht in vorige kunstenfestivals. Mijn bezoek was nog in de eerste weken van de zomer en Woutje was nog niet voluit getraind. Op een scherm kan je als bezoeker drie van zijn gedichten lezen en bepalen of je het iets vindt of net niet. Een vignet kan je dan afdrukken met je instemming of ontstemming over Woutje. 

(festivalhuis Watou eigen foto)

In hetzelfde festivalhuis kan je dan op het eerste verdiep een hommage zien aan de vorig jaar overleden dichter Leonard Nolens (1947-2025) die je zelf nog even kan horen en waarvan drie gedichten prominent in die kamer hangen, samen met twee hommageverzen van respectievelijk Liesbeth D'Hoker en Maud Vanhauwaert. De emotionaliteit en de gelaagdheid die uit deze menselijke verzen spreken steekt schril af tegen de gekunstelde zinnen van Woutje. Voor mij kon Woutje niet bekoren, maar misschien moet hij meer trainen?? Maar gevoelig en gelaagd schrijven zal dat lukken??

(gedicht Leonard Nolens - festivalhuis Watou - eigen foto)

Dichtersaccolade - Krynicki omarmt Celan

De Poolse dichter Ryszard Krynicki (1943) beschrijft in dit verhalende vers hoe hij een van zijn lievelingsdichters, Paul Celan (1920-1970), 'ontmoet' op 3 mei 2004. De Pool is opgegroeid in een gezin dat zwaar geleden heeft onder Wereldoorlog II. Geboren in een nazi-werkkamp, na de oorlog teruggekeerd naar hun dorp dat ondertussen van Pools grondgebied werd tot deel van de Sovjet-Unie. Vader moest dienst doen in het Rode Leger en moeder en Ryszard werden gedeporteerd naar West-Polen (vroeger Duits gebied). Pas in 1947, toen Ryszard bijna vijf jaar was, werd de familie herenigd, maar moest leven onder het juk van het 'georganiseerde socialisme'. De vervreemding en ballingschap tekenden zijn schrijverschap en maakten hem gevoelig voor die andere dichter, die ook zwaar is getekend door Wereldoorlog II en ballingschap, Paul Celan.

Een van de bundels van Krynicki is getiteld : De onafhankelijken van het niets.

KEULEN, VER WEG

Landend in Keulen,

dat ik deze keer niet bezoek,

herhaal ik in gedachten het gedicht:

Köln, Am Hof.

Ik vertaalde het tijdens de staat van beleg.

Ik dacht dat 'Am Hof' de naam van een hotel was.

Ik kon dat niet nagaan.

Naar Keulen was ver

(en verder had ik geen paspoort).

Later pas, tijdens het corrigeren van

De onafhankelijken van het niets,

in een huis van vrienden bij Warschau,

hervond ik op een van hen geleend stadsplan

dat kleine straatje

aan de voet

van de overweldigende kathedraal.

Ooit bleef daar staan

Paul Celan,

dichter, banneling, Jood,

medemens.

(3 V 2004)

(uit: Krynicki, Ryszard, De nooit te helen wond van de waarheid. Honderd gedichten., Leuven, uitg. P, 2020, blz. 80 - vertaling door René Smeets)