Even pauze

 Enkele weken geleden bezocht ik het Lijsternest (Ingooigem) waar de naturalistische schrijver Stijn Streuvels woonde en werkte

van 1905 tot aan zijn dood in 1969.

In een vitrinekast zag ik een bril rustend op een uitgave van wat hijzelf

beschouwde als zijn meesterwerk "Het leven en de dood in de ast".

(eigen foto)

In de inkomhal hangen een pet en hoed naast het touw van het huisklokje die steevast om 12u 's middags werd geluid.

(eigen foto)

Met deze twee 'stillevens' wil ik ook aangeven 

dat ik er even tussenuit ben en deze blog even stil zet

en dat ik pas vanaf 25 oktober terug 

berichten zal posten op deze blog.

Herfst of najaar

 

(eigen foto - najaar 2018)

We leven nu in de herfst... 

Een bijzonder woord in het Nederlands : 

zes letters met maar één klinker. 

Volgens etymologen houdt het verband met het woord 'harvest', 

het Engelse woord voor oogst en oogsten. 

Ook in andere talen klinkt de connectie door met 'oogst'... 

de herfst als beste periode om te oogsten.

Maar herfst heeft vaak een andere bijklank 

en dat horen we duidelijker in dat andere woord 

voor het seizoen tussen de zomer en de winter : 

het najaar. 

Hier klinkt al een einde in, een na, 

een voorbijheid, een afgelopen zijn.

Zo ook in dit korte vers van dichter Bert Schierbeek.

de bomen staan te roesten

in de herfstwind

de boeren verbranden

de resten van de zomer

(uit de bloemlezing : De geur van ieder najaar. Herfstgedichten. Ingeleid door Hafid Bouaza, uitg. 521, Amsterdam, 2000, blz.32)

Alzheimer méér dan één dag op een jaar

 

De wereld Alzeimer Dag is 21 september en in het VRT journaal kwam dit item aanbod met een filmpje van een vrouw die haar jongdemente man begeleidt. Daarna een lang verhaal over hoe groot de maatschappelijke kost is van deze ziekte : 7 miljard euro per jaar, waarvan ongeveer 2,9 miljard door de mantelzorg en dit voor ongeveer 214.700 mensen met dementie.

Al die cijfers geven mij een dubbel gevoel: er is aandacht voor deze ontmenselijkende ziekte maar tegelijk wil men klagen dat die mensen zoveel kosten en niets bijbrengen aan de samenleving. Eerlijk is eerlijk: dat is niet met zoveel woorden gezegd, maar bij die  dagdagelijkse besparingstrom voelt het niet goed bij mij dat het accent bijna uitsluitend ligt op de kosten.

Daarbij komt dat de zieke zelf erbij zit en schijnbaar alles passief ondergaat. Jonge kunstenaars hebben evenwel getoond hoe muziek, dans en aanraking momenten van verbondenheid kan creëren tussen de persoon met alzheimer en de bezoeker of verzorgende.

Ook een indrukwekkend gedicht van Joke van Leeuwen, dat ik las op de Plintpoëziekalender van dit jaar op 22 september, helpt om toch even de persoon met dementie een stem te proberen geven.

Te leven en dat leven te vergeten

met zijn gedonderjaag en doe-maar-dik

voorgoed verstrikt geraakt in eigen ik

en toch weer kleren aan en toch weer eten.

En in het hoofd een weggedreven weten

en in de ogen die verdwaalde blik

van vaag verbazen, van onvaste schrik

om wie er op bezoek zijn, hoe die heten.

Zij die hun namen kennen schuiven aan

en zitten daar van levenslust te blaken.

De zinnen die op de repeatknop staan

proberen ze welwillend af te maken.

Een kus voordat ze weer naar buiten gaan.

Zo vluchtig even een bestaan aanraken.

Dat laatste woord is vaak dé sleutel tot contact : aanraking en dat komt zo mooi als uitsmijter in dit gedicht dat je kan lezen en herlezen en nog eens herlezen omdat er altijd andere perspectieflijnen zijn en andere lagen tussen en onder de woorden en zinnen.

Een belangrijke aanvulling en in zekere zin zelfs correctie op al die cijfers die alles én tegelijk niets zeggen over wat dementie is.

Hedwig Speliers (1935-2026)

 Enkele dagen geleden is dichter, criticus en essayist Hedwig Speliers overleden. Poëzie schrijven, beschrijven en beoordelen: dat was zijn levenswerk. Hij leefde door en voor en van en met de letteren. Hij zorgde in het land der letteren voor commotie omwille van zijn eigengereide kritische visie op Stijn Streuvels.

(Hedwig Speliers  ©De Standaard)

Als kleine blijk van waardering citeer ik hier uit zijn eigen lijvige bloemlezing met gedichten die hij schreef tijdens reizen in Frankrijk: Als God in Frankrijk (uitg. p, Leuven, 2016, 288 p.).

De bloemlezing begint met dertien Suites françaises, dertien cycli die cirkelen rond één locatie. Een van die suites betreft Saint-Romain-le-Puy (departement Loire) met zijn resten van een middeleeuwse priorij met fresco's uit de romaanse periode.

FRESCO

Ovale vormen, zware kin, de neus geplat,

stroef gelijnde mond en kijkend in de dood

de ogen oriëntaals en eindeloos groot - 

hier was een kunstenaar anoniem

en hevig bezig met zijn penselen.

Zijn hand trilt na, verstild palet

waarop de engel breekbaar neergezet

de engel die de boodschap brengt.

In het licht van het transept

volg ik hem, een sterven ongerept.

(uit : Speliers, Hedwig, Als God in Frankrijk, uitg. p, Leuven, 2016, blz. 132)

Oog in oog met de barok

 Nog tot en met 25 oktober zijn in 's Hertogenbosch vijftien schilderijen te zien die normaal thuis horen in de Antwerpse Sint Pauluskerk. Omwille van een restauratiecampagne hangen deze reeks doeken nu niet vier meter hoog, maar op ooghoogte in het Noordbrabants Museum. Een buitenkansje om deze serie barokke werken van dichtbij te zien en er alle details te kunnen bekijken. 

(normale opstelling schilderijen - ©sintpaulusantwerpen)

Het betreft 15 werken die alle geschilderd werden rond 1610-1620. Elk doek kreeg als onderwerp een van de zogenaamde 15 mysteries van de rozenkrans. De rozenkrans is een gebedssnoer dat gelovigen begeleidt om gedurende het bidden van tien weesgegroetjes een bepaalde passage uit het leven van Maria en Jezus te overwegen. De 15 meditatiethema's voor de Pauluskerk werden geschilderd door niet de minsten zoals Pieter Paul Rubens, Antoon Van Dyck, Jacob Jordaens, David Teniers, Cornelis De Vos, Hendrik Van Balen, Arnout Vinckenborgh en anderen.

Een voorbeeld : het laatste schilderij in de reeks van de hand van Arnout Vinckenborgh toont de kroning van Maria door Jezus en God de Vader (met wereldbol in zijn hand).

Maar hier kun je pas op ooghoogte de details zien van het goudbrokaatgewaad van God de Vader.

(eigen foto's)

Een staalkaart van de Antwerpse barokke schilderkunst uit de tweede decade van de zeventiende eeuw. Deze reeks werd in het Noordbrabants museum aangevuld met enkele hedendaagse kunstwerken die het gebedssnoer thematiseren en actualiseren.

 

Ze vallen al ...

 De hete zomer heeft de natuur geen goed gedaan.

Vele bomen beginnen vroeg hun herfstkleed te tonen.

Vele bladeren houden het niet langer en lossen de boom.

(eigen foto)

WINGERD

Blad dat zich losmaakt

van de muur, zijn steel

laat staan, zich waagt

aan vliegen, het drijft

rood en gekromd mijn

raam voorbij, van tijd

vervuld, een vlinder in

verval, op weg naar wat

steeds lager liggen zal.

(T. van Deel in : De Geest, Dirk, Dichter in de bloemen, Leuven, uitgeverij Davidsfonds, 1995, blz. 27)

Laat het hoop brengen

 In een column in de Poëziekrant (jg.50, nr.3, blz. 63) van juli-september 2026 schrijft Peter Verhelst over de Biënnale van Venetië 2026 die opent met een tweeluik, een schilderij van de Senegalese Issa Samb en een gedicht van de Palestijn Refaat Alarir. Verhelst citeert uit de begeleidende tekst van dat kunstgebeuren : "...dichters kijken verder dan het zicht reikt, meten de tijd buiten de conventies van de kalender om; zij kijken vooral naar daden, vergeven mislukkingen en geloven in herstel." Verhelst stapt in het spoor van het Xhosa-volk (een etnische groep in Zuid-Afrika) die dichters ziet als hoeders van cultuur, kennis en geschiedenis. Die herinneren de mensen eraan wat de mensen heeft gemaakt tot wie ze zijn. Verhelst plaatst het gedicht van Alarir in die traditie en bezorgt zelf een vertaling van dat vers, dat voor zich spreekt.

(meisje in het puin van Gaza - ©unicef nl)

Als ik moet doodgaan,

moet jij leven

om mijn geschiedenis te vertellen

om mijn spullen te verkopen

om een stuk stof te kopen

en wat touwtjes

(maak er een witte van met een lange staart)

zodat een kind, ergens in Gaza

terwijl het de hemel in de ogen kijkt

wachtend op zijn vader die in een vuurzee verdween -

en van niemand afscheid nam

zelfs niet van zijn vlees

zelfs niet van zichzelf - 

de vlieger ziet, mijn vlieger die jij hebt gemaakt, hoog in de lucht vliegend

en even denkt dat daar een engel is

die liefde terugbrengt

Als ik moet doodgaan

laat het dan hoop brengen

laat het een verhaal zijn.

Het Lijsternest - 2 -

 Een bezoek aan het schrijvershuis 'Het Lijsternest' in Ingooigem waar Stijn Streuvels ruim zestig jaar gewoond en geschreven heeft is nog mogelijk tot eind september. Dan sluit het tot volgend voorjaar om enkel nog te worden gebruikt als schrijversresidentie . 

Het huis zelf bezoek je op eigen ritme met een tablet in de hand die per ruimte een korte algemene uitleg geeft en enkele objecten wat nader toelicht. Daardoor géén bordjes bij schilderijen of voorwerpen, wat de 'huiselijkheid' bevordert. 

Veel kunstwerken aan de muur (schilderijen of tekeningen) of op een kast (sculpturen) zijn speciaal gemaakt als geschenk aan Streuvels. De artiest die het maakte noteerde vaak in de rand zelf 'aan Streuvels' of iets van die strekking. Streuvels omringde zich dus met artistieke, 'gestolde' vriendschapsbetuigingen naast herinneringen aan zijn literaire familieleden Guido en Cesar Gezelle en aan reizen. 

De Brugse kunstschilder Rik Slabbinck (1914-1991) schilderde bijvoorbeeld drie portretten van Streuvels in de jaren 1956-1957. Het eerste van deze drie hangt in het Lijsternest.

(portret door Rik Slabbinck 1956 - eigen foto)

(tekening van Charley Toorop voor Streuvels -dedicatie in rechterbenedenhoek - eigen foto)

Zijn boekenkast toont zijn brede interesse en zijn talenkennis (autodidact als hij was las hij vlot Franse en Duitse boeken) met natuurlijk véél literatuur.

(dodenmasker van de oom van Streuvels,  Guido Gezelle - eigen foto)

Het Lijsternest -1-

 

(eigen foto)

In het dorp Ingooigem (deel van de gemeente Anzegem) in het zuiden van West-Vlaanderen is de herinnering aan de schrijver Stijn Streuvels (1871-1969) genesteld in zijn vroegere woonhuis, het 'Lijsternest', dat als museum en schrijversresidentie is ingericht.

Met schaamrood op de wangen beken ik dat het nu pas is dat ik hier een bezoek heb gebracht, ook al was ik destijds bij de begrafenis van de schrijver aanwezig. 

Een bijzondere en eigenzinnige man was die Streuvels, zoveel is duidelijk bij het bezoek aan zijn huis. En er overviel mij enige weemoed. Eenmaal thuis gekomen zocht ik in mijn boekenkast naar wat ik had staan van Streuvels... Naast de gekende 'toppers' (De vlasschaard, Leven en dood in de ast, enz.) stond een minder bekende bundel met verhalen en overpeinzingen, verschenen in 1924 onder de titel : 'Herinneringen uit het verleden'. Al bladerend kwam ik bij een hoofdstuk met de titel Het lied van de weemoed. En zo begon ik dit korte hoofdstukje te lezen, verwonderd hoe herkenbaar dit nog was na honderd jaar.

"Het verleden ligt in 's menschen geheugen in onderscheidene lagen, de eene boven de andere gestapeld, gelijkt het erts in de ondergrondsche aardkorst; - niet naar tijdsorde gerangschikt, of alle even bloot en duidelijk, want sommige voorvallen en gebeurtenissen, uit ons later levens zelfs, laten geen 't minste speur in onze herinnering na, - ze liggen er verdoofd, vergeten, weggeveegd, verloren... Waar anders, alledaagsche dingen zonder groote beteekenis of belang, uit onze kinderjaren of vroege jeugd zelfs, scherp en duidelijk afgelijnd in onze geest blijven als eene bestendige tegenwoordigheid."

(eigen foto
het pijpenrek van Streuvels)

Dan verkent Streuvels allerlei aspecten van de weemoed, de mengeling van geluk, pijn, verdriet en vreugde, de dunne draad tussen verleden en heden enz. "Het weemoeds-begrip, onder den vorm gelijk het mij nu bekend is, heb ik opgedaan in mijn vroegste kinderjaren. Ik herinner mij het hopeloos wee en het onuitsprekelijk verdriet om een vogel dien ik in de hand kreeg - toppunt van alle denkelijk geluk bij een jongen!- maar die er door mijn eigen onbehendigheid op denzefden stond ontsnapte en zijne vrijheid herwon- contrast van hevige vreugd en diepste ontgoocheling, die 't smartelijkst verdriet voor onmiddellijk gevolg had. In mijne herinnering staat dit verdriet nu echter op het achterplan en het voorval zelf is eene kostelijkheid geworden waaraan ik met genoegen terugdenkt, omdat ik er mezelf in dit verre verleden zie uitgebeeld, met al de kleine, nietige dingen er rond, die mij nu dierbaar toeschijnen."

En zo blijft hij nog even verder onderzoeken wat weemoed betekent. De inrichting van het Lijsternest is zo als het was bij het overlijden van de schrijver, met vele persoonlijke souvenirs en cadeau's van andere kunstenaars, met héél véél boeken en vele kleine en grotere voorwerpen die de mens en de schrijver even dichterbij brengen.

Prikkels genoeg om in een weemoedige bui terecht te komen...

Africa museum Tervuren - 7 -

 Tot slot van deze reeks berichten over mijn bezoek aan het Africa Museum in Tervuren wat ik als eerste zag : een ruimte over racisme en vooroordelen. Sedert 2023 is in deze zaal een kleine expo onder de titel 'Let's talk about racism'.

Een grote muurcollage toont een reeks open monden, die zelf een soort grote mond voorstellen en waarbinnen een hele reeks uitspraken worden getoond die je kan horen en/of zelf gebruiken bij een discussie over 'mensen van kleur' in onze samenleving.

(eigen foto)

Daarnaast liggen op een tafel een reeks termen of labels die allerlei gradaties van gedrag benoemen dat aan het anders zijn van een ander geen recht doet. Deze woorden helpen om ons bewust te zijn dat woorden ertoe kunnen doen en dat opbouwende gesprekken gebaat zijn bij een gepast taalgebruik. Veel stof tot zelfreflectie en nadenken in groep en tot gesprek. Ik heb deze ruimte tot laatst gehouden omdat ze zo kan blijven doorwerken, zelfs los van een bezoek. 

Maar het Africa museum is zeer de moeite waard en vraagt om er je tijd te nemen.

(eigen foto - verklarende terminologie)

Africa museum Tervuren - 6 -

 Het sedert 2018 vernieuwde 'koloniale' museum, nu Africa museum in Tervuren, wil het Belgische koloniale erfgoed actief herdenken en bevragen. Het geklasseerde museumgebouw biedt mogelijkheden, maar ook beperkingen. Maar toch zijn er creatieve uitwegen gevonden om de boodschap die de architectuur uitstraalt te relativeren.

De centrale rotonde die de grootsheid van het koloniale beleid moet uitstralen met grote stereotype en racistische beelden blijft behouden, want beschermd monument. Twee artiesten, Aimé Mpane en Jean Pierre Müller, maakten grote doorzichtige doeken met motieven die verwijzen naar de Congolese cultuur en lieten die ophangen voor de beelden. Waar gaat het om? De verheerlijking van de Belgische suprematie of de openheid voor de inheemse culturen? 

De protserige beelden worden zo wel gerelativeerd, in relatie gebracht met de Congolese context.

(eigen foto en foto van Marc Deconinck)

Deze opstelling toont de moeilijkheid om met ons koloniaal verleden om te gaan. Er is geen eenduidig verhaal mogelijk. Er zijn zovele facetten met morele, economische en ecologische implicaties. Als bezoeker wordt je ook met jezelf geconfronteerd. Ongemakkelijk maar noodzakelijk, vind ik.

Africa museum Tervuren - 5 -

 In het Africa museum van Tervuren worden de kwalijke kanten van het Belgische kolonialisme niet weggestopt, zoals in de vorige museumopstelling. Het geweld en de uitbuiting komen op verschillende manieren aan bod.

In de zaal 'Rituelen en Ceremonies' zien we niet alleen cultusbeeldjes, foto's en filmpjes van rituelen bij geboorte, volwassen worden, huwelijk of sterven. Op videoschermen zien we getuigenissen van Congolese mensen (of van Congolese origine) die tonen hoe ceremonies en rituelen vaak werden verwesterd of verchristelijkt. 

(eigen foto)

In de zaal over de koloniale tijd en de onafhankelijkheid liggen bijvoorbeeld boeien die gebruikt werden voor de verplichte arbeid van de inheemse bevolking ten dienste van de Belgische staat en ondernemingen.

(eigen foto

Ook een schilderij van Ed. Manduau is confronterend. Het is geschilderd in september 1884 en toont een scène die zich situeert in Léopoldville. De titel is provocerend 'La civilisation au Congo' en toont hoe het geweld en de onderdrukking van de inheemse bevolking al bezig was vanaf het prille begin van de Belgische inpalming van Congo. 

(Manduau : La Civilisation au Congo - eigen foto)

Africa Museum Tervuren - 4 -

 In vorige berichten ging ik in op de tijdelijke tentoonstelling in het Africa Museum van Tervuren over het Congo panorama. Nu wil ik het museum zelf binnentrekken. Zoals in een eerder bericht al gezegd, is er geprobeerd om oud (de gebouwen én de collectie zoals die vroeger werd opgesteld) en nieuw (nieuwe inzichten over de koloniale geschiedenis en hedendaagse uitdagingen voor de samenlevingen in Centraal-Afrika) samen te brengen in een geheel. Zes thema's worden vooral belicht : rituelen en ceremonies; de geschiedenis voor, tijdens en na de koloniale tijd; de natuurlijke rijkdommen ; landschappen en biodiversiteit; talen en muziek en kunst en wetenschappen.

Hier zal ik slechts enkele aspecten heel even belichten.

De collectie van het museum is rijk en veelzijdig met een zwaar accent op de overweldigende en zo andere natuur dan de West-Europese. Dat blijft een aantrekkingspunt tot op vandaag, wat ik kon ervaren toen ik een groep kinderen (ca. 8-14 jaar) met een gids zag in de zalen waar opgezette dieren zijn tentoongesteld. De begeleidende teksten hebben nu meer aandacht voor het precaire leefmilieu van vele dieren en hun bedreiging met uitsterven.

(de krokodillenzaal ademt nog het 'oude' museum - eigen foto)

Tegelijk zorgt de rijke ondergrond met aanwezigheid van vele zeldzame ertsen die broodnodig zijn voor onze 'vooruitgang' vol computers, gsm's, autobatterijen, enzovoort voor een nieuwe vorm van kolonialisme en uitbuiting. Westerse en Chinese bedrijven roven de rijkdommen uit Congo nog altijd terwijl de plaatselijke bevolking relatief arm blijft. Een paradox van rijkdom die tot armoede leidt. Deze paradox wordt uitdrukkelijk gethematiseerd in het museum. 

(bovenaan de technische realisatie van de moderne samenleving
met onderaan in de vitrinekasten enkele van de ertsen die opgegraven worden in Congo - eigen foto)

Africa museum Tervuren - 3 -

 Nog even blijven we in de tijdelijke tentoonstelling over het Congopanorama dat werd geschilderd voor de wereldexpo van 1913 in Gent en nu kritisch te bekijken in het Africa Museum in Tervuren.

(overzicht van panorama - ©FilmEU CommUnity)

Niet alleen met foto's, documentaire filmfragmenten, getuigenissen en dagboeken wordt de keerzijde van het panorama getoond, maar er zijn ook hedendaagse artiesten gevraagd om werk te maken dat in dialoog treedt met het Congo panorama. Zo wordt het heel duidelijk dat de propaganda-truken van toen ook nu nog gebruikt worden. Nu spreken we van fake news. 

We zien bijvoorbeeld een schilderij van Hilary Balu met de titel La Promesse du vide (de belofte van de leegte). We zien mensen die 'het gemaakt hebben' want deelnemen aan de consumptiemaatschappij en zich laten verleiden door de beloften van vooruitgang. Op de achtergrond zien we een poort, zoals de schilder ze heeft gezien op een markt in Kinshasa. Daar verkoopt men tweedehandspoorten van huizen die door eigendomsconflicten zijn verlaten. Voor Balu getuigen ze over uitgewiste geschiedenissen die opgeofferd worden in naam van de vooruitgang. Op het linkergedeelte zien we iemand in gebed en adoratie voor dit beeld van de 'vooruitgang'.  Ze wil zich opofferen om deel te kunnen nemen aan de vooruitgang. Maar heel het werk baadt in een onwezenlijke sfeer. De titel versterkt en verwoordt dit gevoel : de belofte van leegte. Champagne, taart, een mooi verleidelijk lichaam, kleurrijke kleren kunnen toch geen ervaring van voldoening teweegbrengen bij de kijker.

De uitgewiste verhalen van de Congolezen, opgeofferd voor het geldgewin van de Belgen en een belofte van vooruitgang, kunnen we zo overbrengen naar vele hedendaagse verhalen van conflicten, migratie en bot kapitalisme. Zo gaat de expo niet meer alleen over 1913, maar even goed over 2026.

(Hilary Balu : La Promesse du vide 2025 - eigen foto)

HEN ... zijn dieren precies als mensen?

(©IMDb)

 In de geschiedenis bestaat er een traditie van dierenfabels, met verhalen uit het oude Griekenland Aesopus, uit de Middeleeuwen de schrijver(s) van de Reinaertroman(s), uit het Frankrijk van de 17e eeuw Jean de La Fontaine, uit de 20ste eeuw met Orwell of op de TV de reeks de fabeltjeskrant of uit de 21ste eeuw de verhalen van Toon Tellegen. Nu kunnen we er de bijzondere film "Hen" aan toe voegen, van de Hongaarse regisseur György Palfi. 

In de film volgen we een kip, die ontsnapt uit een kweekboerderij en na allerlei omzwervingen op de binnenplaats van een vervallen restaurant terecht komt.  De kip bekijkt het leven rondom:  de restaurant eigenaar die onder druk staat van malafide personen en die droomt van een goed draaiend restaurant, de dagelijkse eierroof door de eigenaar, de spanningen in het kippenhok met de andere kippen en de haan en de droom van dé kip op een nageslacht.

Dierenverhalen gaan natuurlijk nooit over dieren, maar vooral over mensen, en dat is niet anders in deze film. De sleutel om het verhaal te lezen wordt aangereikt even voorbij het midden van de film. De sfeer die eerst opgebouwd werd met soms grappige taferelen wordt plotsklaps helemaal anders. Zo wordt de ene hen, die we volgen en die dank zij de goede regie het gezichtspunt is van waaruit we meekijken naar wat er gebeurt, de centrale figuur bij ingrijpende gebeurtenissen en wordt de film prangend actueel. Meer kan en mag ik niet vertellen, maar het is zeer de moeite om dit kippenverhaal te gaan zien in de bioscoop.

De trailer hieronder kan je misschien mee overtuigen.

En is het juist wat mijnheer de uil zei bij het begin van elke aflevering van 'De fabeltjeskrant' : dieren zijn precies als mensen...???

Africa museum Tervuren - 2 -

 De tijdelijke tentoonstelling in het Africa museum van Tervuren analyseert het Congopanorama gemaakt voor de wereldexpositie van 1913 in Gent onder de titel : "Koloniale illusie doorprikt". 

Het panorama is in het museum te zien op kleinere schaal en wordt  deel voor deel nader geanalyseerd. Het panorama was bedoeld als propaganda waarin het primitieve Congo werd geplaatst tegenover het door de Belgen 'gemoderniseerde' Congo. 

Via foto's, documenten en videobeelden wordt de koloniale propaganda in het Congopanorama ontmaskerd. 

Wat wordt er NIET getoond is hierbij het uitgangspunt. Wat wordt verzwegen? Wat wordt geminimaliseerd? Wat wordt met eufemismen aangeduid? In het panorama wordt zedig voorbijgegaan aan de uitbuiting, onderdrukking en mishandeling van de plaatselijke bevolking en natuur. Al deze facetten worden stap voor stap belicht en uitvoerig gedocumenteerd. 

Een kunstwerk toont deze opzet heel treffend. Als je van de ene kant kijkt zie je een foto van een stukje brousse zoals afgebeeld op het Congopanorama.

(brousse volgens Congopanorama- eigen foto)

Als je langs de andere kant van dit werk gaat staan, zie je een deel van het evenaarswoud dat gekapt wordt en vernietigd, een foto van begin 20ste eeuw.

('bosontginning ' van brousse door kolonialen )

De analyse in de tentoonstelling is glashelder en keihard. België bracht zogezegd civilisatie, maar de manier waarop was alles behalve geciviliseerd.

Africa museum Tervuren - 1 -

 Enkele weken terug bezocht ik voor het eerst het vernieuwde Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren, ooit gestart als koloniaal museum. Het nieuwe inkomgebouw met de ruimte voor tijdelijke exposities is strak en hedendaags en via een ondergrondse passage kom je dan in het oude gebouwencomplex waar een verdienstelijke poging is ondernomen om oud en nieuw samen te brengen.

(eigen foto's)

De opstelling van de permanente tentoonstelling kan je ook zien als een poging om oud en nieuw samen te brengen. In het voorgestelde parcours wordt altijd geprobeerd om het koloniale verhaal te plaatsen naast en/of tegenover het verhaal van de oorspronkelijke Afrikaanse bevolking. Ik vermoed dat voor de enen dit niet ver genoeg gaat en te 'braaf' blijft terwijl anderen het als al te belerend en overdreven zullen ervaren. Deze opstelling nu toont een soort van stand van zaken en de visies zullen evolueren waarbij in het museum ook de nieuwere inzichten en evoluties plaats zullen krijgen.

In volgende berichten zal ik enkele aspecten even van dichterbij bekijken.

(eigen foto)

Turnhoutse boodschappen

Bij een bezoek aan Turnhout in de maand juli laatst 

zag ik al wandelend in de stad 

onder anderen deze 'boodschappen', 

de ene wat prozaïscher dan de andere...

(eigen foto's - de lijn en
elk zintuig)

 

Brussel aan de Zenne

 De Zenne stroomt door Brussel van zuid naar noord, van Anderlecht naar Schaarbeek, maar veel is er niet te zien van deze rivier.

Vanaf het Noordstation noordwaarts kan je nu het traject van de Zenne ontdekken als smal stadspark dat zich tussen de drukbebouwde wijk slingert. Geen water te zien, maar wel een 'spoor' van water tussen de huizenblokken in.

(Zennepark met onderaan centraal Gaucheret ruimte
en Noordstation - ©publicspace.brussels)

Enkele weken geleden ontdekte ik dit per toeval, in het voorbijgaan.

Op een hete middag was het er rustig in de eerste dagen van augustus. Bomen zorgen voor verkoeling en bankjes bieden kans om te rusten en andere mensen te ontmoeten. Kinderspeelhoeken in een autovrije omgeving nodigen uit tot onbezorgd spelen. En her en der een muur die drager is van veelkleurige street-art. 

(Street art in het Zennepark Schaarbeek - eigen foto)

Nabij het Noordstation werd nog een verloederd stukje Gaucheretstraat vrijgemaakt voor een ruimte met ontmoetingscentrum, sportaccomodatie en felgele constructies die de grijsheid van de buurt openbreken. Verdienstelijke pogingen om een stad meer leefbaar te maken. En een verrassende ontdekking die hoop biedt.

(Gaucheretruimte - eigen foto)

Ver(s)beeld - Insingel ziet Modigliani

 

De bedachtzame dichter Mark Insingel (1935-2024) schreef met wit en daartussenin een aantal versregels, sober in woordgebruik, zoekend om de kracht en betekenis van elk woord naar boven te halen. Zelfs in een vers naar aanleiding van een schilderij van Amadeo Modigliani  (1884-1920) is zijn zoeken spaarzaam, stil en suggestief, hoeveel leven de woorden ook oproepen. 

De vrouwelijke naakten van Modigliani veroorzaakten in zijn tijd veel ophef omdat hij zonder schroom de schaamstreek toonde op zijn doeken.

(Modigliani : Liggend naakt 1916 - ©wikipedia)

'LIGGEND NAAKT'

MODIGLIANI

Het vuur dat in de

ogen is verkoold

houdt alle spieren van

het naakt in brand.

Het duin verschroeit

van mieren in de nacht.

De blinde zee woelt in

de doem der golven.

(uit : Insingel, Mark, Het doel is wit. Verzamelde gedichten., Gent, Uitg. Poëziecentrum, 2017, blz. 41)

Langs gemene wegen in Watou - 6 -

 Nog tot eind augustus kan je het kunstenfestival bezoeken in Watou en een van de locaties is sedert jaar en dag de Douviehoeve, aan de rand van het dorp. Ook dit jaar zijn er een aantal indringende gedichten en installaties te zien.

Hier wil ik tot slot nog even blijven stilstaan bij een werk van Marjolijn Dijkman, een installatie met als titel : Between the Lines. De omvangrijke installatie is het resultaat van een intensief onderzoek naar klimaat, geschiedenis en muziek en kreeg als titel: Between the lines. Dijkman voert ons in deze geluids- en filminstallatie naar de zogenaamde 'Rode Zone' die werd gemarkeerd na Wereldoorlog I in Noord-Frankrijk. Deze rode zones waren zodanig verwoest en de grond was zodanig vergiftigd door gassen en zodanig onbruikbaar door de vele menselijke en dierlijke resten én onontplofte munitie, dat ze niet meer geschikt was voor bewoning of enige menselijke activiteit. 

(kaart met de rode zone van Verdun tot Lens - ©wikipedia)

Als oorlogscompensatie plantten Duitsland er sparrenbossen aan, helemaal gelijnde aanplantingen. Maar honderd jaar na de oorlog werden deze bossen aangevreten door een houtetende kever, de letterzetter (Ips typographus), wiens afbraakwerk je ziet aan de lijnenpatronen in de stammen van de aangevreten bomen. 

(boom met lijnen van 
de letterzetter kever gebruikt
in de installatie van Dijkman - eigen foto)

Heel omzichtig worden nu delen van het aangetaste bos gekapt en ontstaan er open zones en kansen op diversificatie van het bos.

Met heel deze achtergrond ging kunstenaar Marjolijn Dijkman aan de slag, wat resulteerde in de installatie met film en een bomenconstructie die dient als percussie instrument, nu te zien in een schuur in de Douviehoeve in Watou, geflankeerd door een gedicht van Charles Ducal.

De film in de installatie van Dijkman toont fragmenten die verspringen tussen verschillende tijdszones, nl. de verwoestingen tijdens Wereldoorlog I, de aanplantingen na de oorlog en de trage kap van aangetaste bomen in de laatste decade. 

Vóór het projectiescherm zie je een hele constructie met aangetaste boomstammen uit de rode zone, die door Dijkman worden gebruikt als slaginstrument. Met een ingenieus geautomatiseerd systeem worden de boomstammen aangeslagen en daarin klinken marsritmes verwijzend naar de oorlog, morsetekens verwijzend naar de communicatie tijdens de oorlog en geluiden die de kevers gebruiken om zich in de bomen te oriënteren.

(still uit de filmprojectie verwoest bos na WO I - eigen foto)

Je ziet een landschap aangevreten door de oorlog, de industrialisering van de bosbouw en de huidige klimaatcrisis. En het is op de koop toe nog mooi om te zien en boeiend om te horen. Hoe wetenschap, geschiedenis en kunst samenkomen en gemene wegen begaan. 

(overzichtsfoto van de installatie Between the lines
van Marjolijn Dijkman - eigen foto)

Langs gemene wegen in Watou - 5 -

 Nog tot 30 augustus kan je naar het kunstenfestival Watou dat dit jaar als thema meekreeg : langs gemene wegen. Wat hebben wij, mensen, gemeen met elkaar, met onze omgeving en de ruimere wereld? Kunstencollectief De ambulanten onderzoekt dit op een eigen manier op het kruispunt van kunst en zorg. Ze zetten langdurige projecten op in zorgvoorzieningen, vooral in de ouderenzorg, om te zoeken welke voorwerpen, herinneringen en kleine gebaren een bijzonder gevoel van 'thuis' kunnen dragen.

Tijdens deze festivalzomer zijn ze aanwezig in het festivalhuis en in het kasteel De Lovie. 

(festivalhuis Watou - eigen foto)

In De Lovie is de installatie Small Gestures of Care met o.a. borduur- en breiwerk samen gemaakt met bewoners van wzc Huize Sint-Monika (regio Brussel). Tijdens het samen borduren en breien ontstaan gesprekken en hier en daar wordt een uitspraak van een van de deelnemers opgeschreven en bevestigd aan een wollen draad.

Als mensen samen op weg gaan met aandacht voor elkaar kan er iets moois ontstaan... dat toont ons deze installatie. 

(Kasteel De Lovie - Small Gestures of Care detail - eigen foto)

Langs gemene wegen in Watou - 4 -

 Blobotone is een collectief dat bestaat uit geluidskunstenaar Frouke Wiarda, antropoloog Judith van der Elst en mediakunstenaar Guy van Belle. In 'the basement' van het kasteel De Lovie [waarom niet gewoon de kelder of benedenverdieping of een andere Nederlandstalige lokaalaanduiding??] hebben ze een heel bijzondere installatie opgebouwd met als titel Sonic Cheese x Atmospheric Terroir. Kaasmakers weten blijkbaar al heel lang dat muziek kan invloed hebben op de kaas. Blobotone onderzoekt op welke manier geluidsgolven het gedrag van bacteriën en gemeenschappen van microben beïnvloeden en dit door middel van kaas. Drie grote bollen kaas worden gerijpt met een bepaalde geluidsband op de achtergrond, terwijl in een aangrenzende ruimte een vierde bol zonder geluid als controle en referentie dient. Blobotone wil ons bewust laten luisteren naar atmosferische veranderingen en je ruikt hoe de verschillende bollen kaas anders reageren op deze impulsen. Zo wordt deze installatie een zintuigelijke verkenning van de relatie tussen mens en milieu. 

(Kasteel De Lovie The Basement - overzicht installatie Blobotone - ©Rozalie Hirs)

Daarbij is een reeks gedichten van Rozalie Hirs te lezen over allerlei facetten van het ambachtelijke maken van kaas.

Hierbij het laatste vers uit deze reeks:

EPILOOG #2 SMAAK

jullie noemen het smaak - voor ons is het spoor

een chemische herinnering - aan wat wij doen

met melk - tijd - lucht - zo draagt vet - het eiwit -

structureert het - zuren openen het -

wat jullie proeven is geen object maar een proces -

een landschap dat door jullie mond beweegt -

jullie vragen waar ben ik? wij antwoorden : hier -

voor zolang als het duurt

(Hirs, Rozalie,uit  Wezens van de kaas, in : Poëziekrant 2026, nr. 3, blz. 31)