zaterdag 30 november 2024

Ode aan de regen

 Wat we in het voorbije jaar véél hebben gehad is regen.
Velen denken dan ook bij de hoofding 'ode aan de regen' : dat hebben we nu ook weer niet nodig. Regen genoeg gehad; het jaar met de meeste neerslag sedert het begin van de metingen in Ukkel.
Dank zij een vers van Mattijs Deraedt, verschenen in Het Liegend Konijn (2024/1, blz. 50) ben ik me (weer/meer) bewust geworden van een aantal aspecten van de regen die ik als kind boeiend vond maar die door het zogezegd volwassen worden zijn uitgesleten. Aspecten als de verschillende ritmes van de regen, als de meerdere intensiteiten, als de geuren die die kan losmaken, als beloftes van nieuwe groei, als oerkracht die te vrezen is, als verlangen naar zuiverende nabijheid, ...
Dichter bij de regen brengt de dichter ons ook dichter bij onszelf als deel van de natuur. En hoe een regengedicht ook een liefdesgedicht wordt...

REGEN

Je zult willen slapen en haar vingers
op het toetsenbord horen ritselen als regen
en dromen van een slaap die regen zou willen zijn.
Een geur zal door het open raam naar binnen
glijden als een arm of de slanke hals van een vogel
en dan zul je het dak aan de overkant zien:

doorzichtig, een exoskelet dat over het oude heen groeit.
En ook jij zult willen dat iets jou overwoekert,
iets dat sterker is dan jij. Je zult willen dat
de walm je in een roes brengt, maar zult alleen
maar hoesten, hoesten in je hand, als een regen
die droomt dat hij haar vingers is.

(eigen foto augustus 2024)


donderdag 28 november 2024

BredaPhoto editie elf - 5 -

 Graag wil ik in dit bericht even langer stilstaan bij een bijzonder project van de Iraanse vluchtelinge Tina Farifteh die een video-installatie heeft gemaakt in de grote hangar van de Backer + Rueb Hal tijdens het voorbije BredaPhotofestival.
Op dertienjarige leeftijd vluchtte ze met haar broertje en haar moeder naar Nederland, waar haar vader al was. Omdat Amsterdam onbetaalbaar is woont ze in het klein dorpje Sexbierum (Friesland) vlak bij de Sedyk. Ze heeft als tiener voor het eerst de zee gezien en ze ontdekte dat je in onze streken dagen hebt dat je de zon én de maan tegelijk kan zien, wat in Iran niet kan omdat ze zoveel dichter bij de evenaar leven. 
Haar video installatie gaf ze dan ook de poëtische titel mee 'Toen ik de zon en de maan tegelijk zag'. Farifteh ervaart een grote liefde voor het Friese landschap en dat laat ze je als toeschouwer voluit ervaren. Maar onder andere via een Iraans lied voel je ook haar heimwee naar Iran.

In deze video rijden we gedurende enige minuten in het donker met als enige licht het licht van de autolampen die enkele meter weg bijlicht. Persoonlijk vind ik dit beeld zo sterk omdat het dit is wat we als mensen (individueel én collectief) 'leven' noemen. Een traject afleggen met onszelf als centrale reiziger en onze ideeën, overtuigingen en aannames die enig licht werpen op onze weg zonder dat wij een geheel overzien, een levensreis op zoek naar een zeedijk en morgenlicht, naar bevrijdende uitzichten.

(eigen foto's)


Farifteh trekt je binnen in haar wereld via drie grote projectieschermen en een uitgekiende belichting. Een totaalproject en voor de bezoekers een totaalervaring. Voor mij het hoogtepunt van deze elfde editie van BredaPhoto.
(eigen foto)

PS : op you tube kan je nog werk van haar zien en interviews met haar

dinsdag 26 november 2024

Vader Jules

 Het meest recente nummer van het poëzietijdschrift Het liegend konijn (2024/2) bevat een cyclus van twaalf gedichten waarin het schrijvende ik reflecteert op het gezin waarin ze is opgegroeid en vooral over het ouderpaar. Dichteres Tania Verhelst brengt het verhaal onder de algemene titel "In de naam van de vader, de moeder en een rondtollende steen". In deze titel zijn de hoofdpersonages uit de cyclus genoemd. Elk gedicht toont een ander aspect van deze drie-eenheid. Hier laat ik je meelezen bij het vierde gedicht. De schrijvende ik ziet hoe de relatie tussen vader en moeder bepaalde patronen vertoont vanuit eigen gevoeligheden. Deze sociale rollen worden met veel humor aangekaart.

IV

vaker dan ons lief is ontsteekt vader in een oudtestamentische woede
die hij steevast inleidt met johannes hoofdstuk twee, vers negentien
breek deze tempel af en in drie dagen zal ik hem weer opbouwen
alleen van dat opbouwen komt niets in huis
het is ook maar een metafoor zegt vader dan
nee jules, zegt moeder, dat is het juist, voor jou niet
als moeder jules tegen vader zegt dan valt zij uit haar rol
en moeten wij oppassen want rollen zijn er net
om de schade te beperken

bovendien houdt onze vader niet van jules
en moeder weet het
geen enkele profeet heet jules
geen enkele president heet jules
ooit heeft vader zijn naam gegoogeld
hij kwam op een kledinglijn voor mannen
boxershorts met prints van klaver en hartjes
sindsdien haat vader zijn naam nog meer
(uit: Het liegend konijn, 2024/2, blz. 225)

(©Jules)



zondag 24 november 2024

BredaPhoto editie elf - 4 -

 Naast de oorlog in Oekraïne was er ook ruim plaats gemaakt op Photofestival Breda 2024 voor het thema 'klimaat'. Hierbij hebben de organisatoren samen gewerkt met Oxfam Novib en met de Pathsala South Asian Media Institute. Deze afdeling van het festival is duidelijk meer documentair van opzet, maar de foto's zijn wel indrukwekkend en mooi. Onder de titel 'Take me to the River' worden we meegenomen naar de stroomgebieden in Bangladesh waar een aantal machtige rivieren hun weg zoeken naar de Zee van Bengalen. Miljoenen mensen leven dank zij de rivieren, maar hun leven wordt ook als maar meer bedreigd door diezelfde rivieren. De klimaatverandering maakt hun situatie alleen maar precairder. Hier enkele indrukken.


(eigen foto's)


vrijdag 22 november 2024

En toch...

 Je loopt over een brug en plots kriebelt het om
iets wat je dierbaar is of nodig hebt over de reling
te gooien: een gsm, een portefeuille, een bril...
Je stapt door een straat en ziet een voordeur op 
een kier staan en heel even bekruipt je de goesting
om dat huis zomaar binnen te gaan.
Zo hebben vele mensen wel iets waar ze altijd weer
aan weerstaan terwijl het altijd weer, één fractie van
een seconde, in hen opkomt om dat 'onoorbare' te doen.
Daarover las ik in het laatste nummer van 'Het liegend konijn'
(2024/2, blz. 111) een mooi vers van de dichter Philip Hoorne.
Door de laatste twee regels krijgt het vers 
een hele andere wending, die te denken geeft... 

STEEN

serres dagen me uit
er een steen in te gooien
het glas is ijs van één nacht
ik kan eraan weerstaan

ik houd niet van scherven
die klingelend ter aarde storten
evenmin van onvolmaakte glaspartijen
van onvolmaaktheid in het algemeen

al helemaal niet van baldadig gedrag
en toch
telkens ik een serre zie tasten mijn ogen
de grond af op zoek naar een steen

ik vind een steen
een grote harde perfect in mijn hand
liggende steen waarmee ik de schoften wil doden
die het glas van serres aan diggelen gooien

Bij deze serres kwam mij het beeld voor de geest 
van serres die een heel prominente plaats innemen 
in de Koreaanse film 'Burning' (2018) geïnspireerd door een kortverhaal 
van de Japanse schrijver Haruki Murakami. 
Daaruit daarom deze still ter illustratie...
(©BRUZZ)

Ook komt bij dit gedicht de associatie naar boven 
van wat bekend staat als de 'kristalnacht', 
die nacht van 9 op 10 november 1938, 
waarbij overal in Duitsland massaal 
huizen en winkels van Joodse mensen 
én Joodse mensen zelf werden aangevallen, 
vernield/vermoord en in brand gestoken... 
Een nacht waar menselijkheid aan scherven werd gesmeten.

woensdag 20 november 2024

BredaPhoto editie elf - 3 -

 In het voorbije fotofestival van Breda was er ruim plaats gemaakt voor Oekraïense fotografen.
Katya Lesiv kwam in mei 2022 aan in Finland, op vlucht voor de oorlog. In afwachting dat ze een treinreis kon organiseren om verder te trekken kan ze enige tijd verblijven in een leegstaande villa. Van haar verblijf daar met haar dochter heeft ze een reeks zwart-wit foto's gemaakt die in Breda te zien waren onder de toepasselijke titel 'You can spend a night in the Villa' .

(Katya Lesiv - eigen foto)


Van een heel andere orde zijn de foto's uit de reeks 'Naïve Ukrainian Gardens' in Breda gepresenteerd op heel grote bilboards en gemaakt door Sergii Polezhaka. In de regio Kiev ziet hij tuinen die na de terugtrekking van de Russen in lentebloei staan maar tegelijk de sporen dragen van de oorlog. Gebroken bomen, zandzakjes ter versterking van de uitgedolven loopgraven, brandsporen, achtergelaten camouflagenetten. Een verwoeste bloeiende tuin...natuur en cultuur die geslachtofferd worden op het altaar van de wreedheid. Indringende beelden.
(Sergii Polezhaka : Naïve Ukrainian Gardens - eigen foto)


 

maandag 18 november 2024

Wij kennen de adresjes van de 'locals'

 Wij kennen de adresjes waar de 'locals' gaan eten. Je ziet er geen toeristen. Wie heeft dit nog niet gehoord of zelf eens gezegd naar aanleiding van een voorbije reis.
Toerisme is zodanig big business geworden dat het lastig wordt om je tegenover collega's of buren of familieleden te kunnen profileren als 'goede' meerwaardezoekende vakantieganger. De Nederlandse schrijver Ilja Leonard Pfeijffer schreef er een vuistdikke roman rond (Grand Hotel Europa) maar zijn landgenoot dichter Fred Papenhove rekent af met de toeristische marketingtaal in twaalf lijnen.

DAGJESVOLK

in de lucht een vluchtende vogelgroep
onze stad ligt er schitterend bij we houden
van citymarketing & toerisme kiezen voor
een plek waar style fashion lifestyle beauty &
food samenkomen met een bijzondere twist
zoals advocadotoast met gepocheerde eitjes en
radijsjes als ontbijt gezinnen dagjesmensen
gepensioneerde stellen met e-bikes en eigen
krentenbollen zijn natuurzijdank steeds meer
passé in het straatbeeld dagjesvolk kun je naar
ons idee als consumenten vergelijken met 't krijgen
van acute diarree terwijl we een witte broek dragen
(uit: Het liegend konijn, 2024/2, blz. 172)

(New York financial district - eigen foto oktober 2016)


zaterdag 16 november 2024

BredaPhoto editie elf - 2 -

 De elfde editie van BredaPhotofestival gaat over reizen. Wie 'reizen' zegt, zegt ook dat je op deze planeet een plaats hebt die je 'thuis' noemt. Met de veelzijdige ontwikkelingen op gebied van geneeskunde, psychologie en antropologie én de impact van de sociale media wordt aan vele mensen die zich ergens tussenin 'klassieke' groepen bevinden een naam of 'label' geboden waar ze zich kunnen thuis voelen. Een kleine groep meestal heel gevoelige mensen komen niet gemakkelijk thuis in hun eigen lichaam en gender. Het thema 'gender' en 'seksualiteit' kwamen op meerdere plaatsen aan bod in Breda. 
Zo waren enkele grote geënsceneerde foto's van Max Grund die een niet-macho mannelijkheid uitbeelden als alternatief voor de heersende patriarchale masculiniteit. Zijn reeks "Contemporary Male Relationships' wil zoeken naar een andere manier om te spreken over mannelijkheid en bestaande vooroordelen te heroverwegen. Grund zoekt als het ware het mannelijke harnas open te breken.

(Max Grund - eigen foto)


De Duitse fotografe Aimilia Theofilopoulos zoekt bewust om de 'minder evidente' manieren van relaties in beeld te krijgen en om zo vragen te stellen bij wat we al dan niet verwachten van lichamelijkheid en liefde. Dit project gaf ze als titel mee: Die Wand ist nicht tragend.




Twee van de meerdere fotografen die de gangbare genderbepalingen bevragen en wiens beelden blijven hangen op ons netvlies. Twee fotografen ook die niet documentair te werk gaan maar in de studio hun verhaal en statement ensceneren. 

donderdag 14 november 2024

Er staat niet wat er staat

 In 1970 verscheen bij uitgeverij Bert Bakker in de Ooievaarreeks (nr.191/192) een bloemlezing uit het werk van de Nederlandse dichter Martinus Nijhof onder de titel :"Lees maar, er staat niet wat er staat".
Vaak denk ik aan die woorden als ik weer eens te snel een berichtje via een van de sociale media heb verstuurd en dan pas ontdek dat een woord anders is gestuurd dan ik heb getypt. Soms is het saai, soms is het vervelend, vaak is het best grappig hoe de artificiële intelligentie ons verbetert. De dichter Mahlu Mertens schreef er een mooi gedicht over.

AUTOCORRECTIE

In mijn smartphone gaan de zielen zomaar verloren en
krijgen wij volwassen lichamen met kinderziekten
vergaan notes tot niets, wordt een groots vergezicht
groots vergeten.

Ik hoop op je mailadres, maar vraag naar
je maîtresse: mijn flirten vervormd tot grensoverschrijdend gedrag.
Mag ik het goedmaken? Een tweedekansdate
vervelt tot een tweedehandsdate: jij en ik

blijkbaar niets nieuws. Het ding ontkent zelfs ons bestaan,
verandert mijn naam in een werkwoord,
de jouwe in God. Ook Vlaams blijft vreemd:
ons geschreven gevoos verarmt tot kil Nederlands.

Maar soms, ongevraagd, schrijft het mijn woorden plots tot poëzie:
Hoe 'zwemmen we?' 'zwermen we?' wordt.
Een vraag die ik me nog nooit had gesteld.
(uit: Het liegend konijn, 2024/2, blz. 141)

Ook in de beeldende kunst zien we nu en dan smartphones en gsm's opduiken. Zo zag ik vorig jaar in München (museum Brandhorst) een schilderij van de Amerikaanse Nicole Eisenman getiteld 'What Happened'... een vraag die je jezelf ook stelt als je de autocorrectie-versie van je eigen bericht bekijkt.
(Nicole Eisenman : What Happened - eigen foto juli 2023)


 

dinsdag 12 november 2024

BredaPhoto editie elf - 1 -

Van 13 september tot 3 november kon je in Breda terecht voor de elfde editie van het tweejaarlijkse fotofestival. Dit jaar was het overkoepelende thema 'Journeys'. Met dit gegeven kan je vele kanten uit, wat ook duidelijk werd tijdens mijn bezoek in de laatste week van het festival. Reizen, verhuizen, handel drijven, vluchten en de spanning tussen ergens thuis (kunnen/mogen) zijn en op weg gaan (als ontspanning, als zoektocht, als vlucht, als verlangen naar beter). Als evenement met 7 locaties en 53 deelnemende fotografen is het onmogelijk hierover een omvattend verslag uit te brengen. 
In deze blog zal ik enkele fotografen en enkele aspecten die mij bijgebleven zijn delen.
Zoals de zomer van Watou sedert enkele jaren samenwerking heeft gezocht met plaatselijke mensen, zo ook in Breda zijn er enkele fotografen die een project hebben opgezet met Bredanaars.
Adelheid Roosen & Leendert Vooijce vonden 26 Bredanaars bereid om per duo het verhaal van hun levensreis te delen. Vanuit die gesprekken zochten ze samen hoe ze deze ontmoeting konden omzetten in een beeld. Een video of foto's vormden als het ware het kristallisatiepunt van dit traject.
Hier een foto van Erik en Rosine en de korte tekst die je als bezoeker als toelichting kon lezen. Het project kreeg als titel mee: In getuigenis.


(eigen foto's)


zondag 10 november 2024

Elf November

Weer staan we even stil bij wat de Groote Oorlog heeft aangericht 
en wat oorlogen overal in de wereld nu ook aanrichten aan materiële, morele en menselijk schade.  
Zoals een tentoonstelling in het Ieperse In Flanders Fieldsmuseum liep onder de titel 'De laatste getuige', 
zo is inderdaad het landschap in de Westhoek de laatste getuige van die 'Groote Oorlog'. 
Monumenten en begraafplaatsen laten je bij elke kilometer weer herinneren aan die zinloze slachtpartij. 
Een van de meest indrukwekkende getuigen kan je bezoeken in het dorp Passendale, waar zich de grootste Gemenebestbegraafplaats bevindt, 
het Tyne Cot Cemetery. 
De Kortrijkse dichter Joris Denoo (1953) bezocht deze 
en bedacht hoe dit nette, goed onderhouden 'park' en 'gazon' in schril contrast staat 
met de modderige en bloederige situatie tijdens de oorlog, vooral tijdens de derde slag om Ieper (zomer en najaar 1917). 
Denoo is echter ook een hedendaagse toerist met een fototoestel in de onmiddellijke nabijheid.

PASSENDALE

De namen van de vaders en de zonen
worden kruis aan kruis hier uitgespeld.

Altijd nieuwe wind waait over steen
en bladert steeds nieuwsgierig weer in kruinen.

En lispelt in de stad van stilte
de namen van de vaders en de zonen.

Blad na blad en boom na boom
vertakt zich naar de hemel schreiend.

Een weeë welhaast goddeloze droom
van bloed en stank en modder.

De Dood waart rond, vermenigvuldigt zich,
blad na blad en boom na boom.

Klik.

(uit: Vrede is eten met muziek. Sporen van oorlog in de Nederlandse poëzie. Samengesteld door Hans Groenewegen. Uitg. Van Gennep, Amsterdam, 2005, blz. 108-109)

(Tyne Cot Cemetery - ©CWGC)


woensdag 6 november 2024

Als ik dood ben ...

 In deze novemberdagen bezoeken we met velen de begraafplaatsen om onze overleden familie en vrienden nog even te groeten. De manier waarop mensen (willen) worden begraven is in de laatste decennia heel sterk veranderd. De vele crematies doen muren ontstaan voor urnen. De 'klassieke' kruisen of marmeren opstaande of liggende stenen of de andersvormige symbolen voor de dood (afgeknapte zuil e.a.) worden zeldzamer. Dichter Linda Vogelesang leverde in de Plint poëziekalender van dit jaar op 3 juli nog een andere idee aan...

KOM EN WACHT

Als mijn hart zijn laatste roffel heeft geslagen
zet dan geen steen
en strooi geen kiezels op mijn graf.
Die levenlozen weten niets van sterven.

Leg liever een stam
van een pas gekapte boom
en kom kijken
kom steeds weer kijken.

Zie hoe schimmels hun netwerk maken,
hoe larven zich onder de schors verschansen,
hoe kevers met hun kaken
het hout vermurwen tot het sponzig wordt
en wacht
wacht nog heel even

tot de lente komt
en net uitgevlogen vogels insecten pikken,
colonnes mieren hun eieren verleggen
en het limoengroen blad van een kastanjespruit
zich van het molmhout naar de zon uitstrekt.

(stadspark 't Zoet Breda 30/10/2024 ca.14u30)



maandag 4 november 2024

Afscheid in de herfst

 Jacques Brel zong ooit in zijn lied 'Le moribond' : c'est dur de mourir au printemps, tu sais. Sterven in de lente lijkt zo tegen alle beginnende lenteleven... maar sterven in de herfst kan ook behoorlijk lastig zijn zeker als je dan moet afscheid nemen van een geliefde vrouw. Daarover dit vers van Myrte Leffring, gelezen in Het liegend konijn (2024/2, blz. 131)
Herfst accentueert dan nog eens ervaringen van dood, loslaten, grijsheid en ontbinding. Op zo'n moment is een uitvaart voorbereiden een hele opdracht.

De dag begon met goudgeel licht,
en, natuurlijk, regen. De prunus in de straat
kleurt van groen naar rood naar geel
naar kaal. Iemand bereidt zich op
een uitvaart voor, zoekt psalmen en gezangen,
mist zijn moeder. Twee zussen missen een zus,
een nicht mist haar tante, en iemand is
zijn oma kwijt. Zo passeert er tijd, gaat
alles steeds voorbij en gebeurt alles steeds
opnieuw. Ik grijp naar teksten die een antwoord
kunnen geven op de vraag wat de zin
van het leven zou kunnen zijn. De zin van het leven
bestaat voor mij uit regels zoals deze.
En de dood? Joost mag het weten.
De dood is het onverbiddelijke wit, en al
het zwart dat nog niet staat opgeschreven.

(bos in buurt van Fumay (dep. Ardennes) - eigen foto oktober 2011)


zaterdag 2 november 2024

Afscheid nemen

 Elke mens leeft dank zij moleculen en cellen, zenuwen en aders, en de 'leefprocessen' zijn bij allen min of meer gelijk. Maar de 'beleefprocessen' van het leven verschillen dan weer sterk en die diversiteit strekt zich uit tot over de dood. Rituelen en rouwbeleving kunnen nogal verschillen, zeker van cultuur tot cultuur, maar ook binnen één cultuur van mens tot mens. De eerste dagen van november zijn voor onze cultuur een moment om geliefde doden te herdenken. De oude en nieuwe rituelen in deze dagen kunnen vele mensen troosten en laten ervaren dat ze niet alleen zijn in hun verlies en afscheid nemen. 
(litho van Käthe Kollwitz "Droefenis" uit 1920 
collectie Singermuseum Laren - eigen foto)


Maar daarnaast ontwikkelen vele mensen een eigen individueel ritueel om te leven met een leegte in hun hart en in hun leven. Een ritueel dat niet altijd tijdgebonden is maar soms plaatsgebonden.
Het vers van Andrew Motion (G.B. 1952) dat ik vond in de bloemlezing "Het laatste anker. 300 gedichten over dood en wat troost uit de hele wereld. Samengebracht door Koen Stassijns en Ivo van Strijtem" (uitg. Lannoo, 2003, blz. 361) zal voor vele mensen wel herkenbaar zijn.
Voor alle lezers van deze blog die in deze dagen bijzonder terugdenken aan een geliefd persoon die uit hun leven is verdwenen...

OP ZOLDER

Hoewel we onderhand al weten
dat niemand je kleren
nog nodig heeft, bewaren we ze
boven in een gesloten kist.

Soms kniel ik daar en
raak ze aan, probeer de tijd
weer op te wekken toen jij ze droeg,
de vorm van een arm en pols te vatten.

Mijn handen tasten
tussen holle, onzichtbare mouwen,
dralen, grijpen vast
en tillen :

een groene vakantiedag; een rood doopfeest;
al je onvoltooide levens
die in donkere zomers verbleken
en mijn hoofd binnendringen als stof.