donderdag 31 oktober 2024

Alles is het waard

 Bij het bezoek, eind augustus, aan het Raveelmuseum in Machelen naar aanleiding van de Biënnale van de Schilderkunst deed het mij goed om weer eens een aantal schilderijen en tekeningen te zien van Roger Raveel (1921-2013). Hij blijft boeien door zijn eigen 'taal' en zijn eigen uitsnede van de wereld. Altijd komt dan bij mij de vraag weer op: wat maakt dit werk zo intrigerend? 
In een vers van dichter Paul Demets, dorpsgenoot van Raveel, vond ik iets verwoord dat een deel van het antwoord kan zijn op die vraag. Het gedicht is deel van de bundel Het web van omtrek  (uitg. Poëziecentrum, Gent, 2021) waar elk vers vertrekt vanuit een of ander werk van Raveel. Paul Demets vindt in die werken een aanzet voor een zoektocht in woorden zonder dat hij de werken platweg beschrijft. Een mooie bundel die zijn geheimen niet zomaar prijsgeeft. Trouwe lezers van dit blog zullen nog wel verzen uit deze bundel mogen verwachten.

De tover van Raveel bevestigd door dit gedicht...

Alles is het waard om gezien
te worden: de theekan in chroom,
de betonmuur en de witte palen,
de kar waarmee je de dingen voor je uit

duwt. Alles kijkt ons aan, onbeschroomd,
en maakt zijn rauwe kleurenklank
van rood, wit, groen, geel en blauw.
Onze aanwezigheid daartussen: een oponthoud.

Alles heeft zijn plaats in de ruimte.
De dingen zijn met hun geest beladen
die rust. Maar ook zijn hier aanwezig
het toeval, het stamelen, de menselijke fout.

(uit: Paul Demets, Het web van omtrek. Gedichten. Uitg. Poëziecentrum, Gent, 2021, blz. 52)

(Roger Raveel : Alleen op de koer 1967 - eigen foto)




maandag 28 oktober 2024

Eindeloze inspiratie

 De natuur in al zijn verscheidenheid is een onuitputtelijke bron van inspiratie van kunstenaars. De natuur levert voor dichters metaforen waarin de condition humaine in al zijn verscheidenheid met woorden geschilderd kan worden. De paradoxen in het menselijke leven vinden in de natuur heel vaak een verbeelding. Zoals kringen die we maken door een steentje in een stil watervlak te werpen, zo denkt dichter Jozef Deleu daarbij aan het uitdijen tot in het oneindige, maar oneindig is iets onvatbaar dat ons terugwerpt op onze eindigheid. 
De uitdijende waterkringen raken een snaar in het gemoed van de dichter en deze ervaring brengt hij over in zestien woorden verdeeld over zeven lijnen. Onze eindeloos uitwaaierende geest blijft wel gebonden aan ons eindige lichaam. Een eenvoudig beeld en een eenvoudig vers waarmee de dichter het mysterie van tijdelijkheid en oneindigheid aanraakt.
(eigen foto - Ourthe mei 2017)


KRINGEN

kringen
worden
wijder en wijder
met de tijd
lijkt het
of je raakt
aan de eindigheid

(uit: Jozef Deleu, Overboord. Gedichten. uitg. Van Halewyck, 2012, blz. 79)
Met dit vers sluit deze bundel af... een open/gesloten einde.

zaterdag 26 oktober 2024

Met een boekje in een hoekje...

 In de periode van de Allerheiligenvakantie/herfstvakantie was Antwerpen sedert jaar en dag dé plaats voor boekenliefhebbers. De jaarlijkse boekenbeurs trok duizenden en duizenden bezoekers, maar toch liep het ergens fout en trokken de organisatoren de stekker uit.  Nu heeft sedert enkele jaren Kortrijk de fakkel overgenomen met het initiatief 'Boektopia' dat dit jaar te bezoeken is van 26 oktober tot en met 3 november.
Waarom boeken lezen, en dan vooral waarom romans en poëzie lezen...? Vanuit een onverwachte hoek las ik onlangs een pleidooi voor het lezen, nl. paus Franciscus schreef op 17 juli een brief over het belang van literatuur in de vorming van priesters én in het leven van alle christenen. 
Hij lijst onder anderen een aantal positieve effecten op in het leven van een lezer zoals : verwerven van bredere woordenschat; stimuleren van de verbeelding en creativiteit; verbeteren van het concentratievermogen ; gevoelig worden voor mensen in een totaal andere leefwereld dan de onze. 
(Jan Sluijters : Lezende vrouw
1911 - ©Van Abbemuseum)


In zijn brief verwijst deze Argentijnse paus naar de grote Argentijnse schrijver Jorge Luis Borges : "Als ik aan literatuur denk, herinner ik me wat de grote Argentijnse schrijver Borges altijd tegen zijn studenten zei : het belangrijkste is om te lezen, om in direct contact te komen met literatuur, om ons onder te dompelen in de levende tekst die voor ons ligt, in plaats van ons te richten op ideeën en kritische commentaar. En Borges legde deze idee uit aan zijn studenten door hen te vertellen dat ze in het begin misschien niet veel zouden begrijpen van wat ze lazen, maar dat ze in ieder geval 'iemands stem' zouden horen. Dat is een definitie van literatuur die me erg aanspreekt: luisteren naar iemands stem. En laten we niet vergeten hoe gevaarlijk het is om niet meer te luisteren naar de stem van de ander! We raken in een zelfgekozen isolement."
Naast het beeld van de stem ontwikkelt de paus wat verder nog een vergelijking tussen boeken en foto's. "Literatuur is als een fotografisch laboratorium waarin de beelden van het leven kunnen worden bewerkt om hun contouren en nuances te onthullen. Dit is dus waar literatuur voor is: om de beelden van het leven te ontwikkelen."
Hij benadrukt ook dat literatuur lezen een tegenwicht biedt aan de dagelijkse drang en dwang tot onmiddellijk nut, tot directe 'bruikbaarheid' en tot bevestiging van eigen inzichten. Empathie en nuance, zich open stellen voor het standpunt en de gevoelens en geschiedenissen van anderen, deze belangrijke bouwstenen om te komen tot solidariteit en mededogen, worden gevoed door de literatuur.
Tegenover het misbruik van de taal door machthebbers en het reduceren van de rijkdom van het woord ten voordele van consumptie stelt de paus literatuur. "Het literaire woord is datgene wat de taal in beweging zet, haar bevrijdt en zuivert; het opent haar voor andere uitdrukkings- en verkenningsmogelijkheden..."
Deze brief is een gedreven pleidooi voor literatuur. Zo sluit de boodschap goed aan bij deze manifestatie 'boektopia'. Bezoekers kopen best niet alleen kookboeken om ons lichaam te plezieren, maar ook romans om onze geest te voeden.

*wie meer uitgebreid kennis wil maken met de brief van Franciscus over literatuur kan mijn andere blog bezoeken : https://uwwoordeenraam.blogspot.com/

donderdag 24 oktober 2024

Zoals bloemen...

 De natuur is voor de mens altijd al 
een bron geweest voor zowel ons mentaal 
als geestelijk als fysieke leven.
Waar we als mens moeten bewust zijn
dat we de natuur niet eindeloos kunnen
gebruiken en verbruiken,
dan kunnen en mogen we diezelfde natuur
wel oneindig gebruiken en verwerken
voor ons mentaal en geestelijk welzijn.
Dichters zijn grootverbruikers van de natuur,
dat was al zo van in de oudheid en 
dat is nog altijd zo tot op vandaag.
Dichter Jozef Deleu is ook zo'n
(eigen foto)
natuurverwerker, tot voeding van al
wie open staat voor de poëzie.
Zo ook hier met een kort maar
gelaagd vers uit zijn bundel Overboord
uit 2012 (uitg. Van Halewyck, blz. 41).


BLOEMEN

zo 
eenzaam
zijn
de bloemen

dat ze
bloeien
uit
gemis

dinsdag 22 oktober 2024

Scherven tot leven roepen

 In Tongeren, de oudste stad van België, tonen twee historische musea uitgebreid de oudste geschiedenis van onze regio's, met Kelten en Romeinen, Galliërs en Germanen tot de middeleeuwen.
Er is het Gallo-Romeinse museum en het Teseum (verbonden aan de O.L.Vr. basiliek). De archeologische vondsten uit de regio komen tot leven in tekeningen, reconstructies en videopresentaties. Boeiend als leek is te zien hoe archeologen uit enkele opgedolven scherven kunnen opmaken tot welke afbeelding of beeld ze behoord hebben. Het versteende verleden krijgt opnieuw adem.
(Teseum - eigen foto 7 september 2024)



En daarbij gebruiken historici en archeologen woorden die de vele nuances van het verharde verleden dichter bij ons moeten brengen zoals de Hallstattcultuur of de Urnenveldencultuur, het tepidarium en vestibulum en zo meer.
Ook dichter Jozef Deleu  verwondert zich over deze bijzondere bezigheid van de archeologie.

ARCHEOLOOG

hij zoekt
heden in verleden
herkent het lover
van een onderaardse
boom

hij vindt
woorden
voor de oude sporen
tekenen
van een verband

(uit: Jozef Deleu, Overboord. Gedichten.  Uitg. Van Haelewyck, Leuven, 2012, blz. 17)

zondag 20 oktober 2024

Han Kang wint

 De kersverse Nobelprijswinnaar literatuur 
is een Zuid-Koreaanse schrijfster 
die ik enkele jaren geleden leerde kennen 
via haar boek "Wit" (uitgeverij Nijgh & Van Ditmar, 2017).  
Dat boek bestaat uit een reeks korte teksten
 (overdenkingen, observaties, verhaaltjes) 
die pas tegen het einde hun 'geheim' prijsgeven 
omdat alles draait rond het gemis 
van haar overleden zuster. 
Als je dat begint te beseffen 
krijgt deze keten van teksten 
die variëren op het thema wit een nieuwe lading 
en nodigen uit tot herlezen. 
Ik vond het een boek om jezelf 
te ont-moeten en te ont-dekken. 
(Han Kang ©volkskrant.nl)


Als hulde en eerbetoon aan deze kersverse nobelprijs 
deze bladzijde -die ook aansluit bij deze tijd van het jaar- uit haar boek "Wit" (blz. 69) :

ademwolk

Op koude ochtenden bewijst het eerste witte ademwolkje 
dat ons ontsnapt dat we leven. 
Het bewijst dat ons lichaam warm is. 
Koude lucht stroomt donkere longen in, 
zuigt onze lichaamswarmte op 
en wordt in waarneembare vorm uitgeademd:
 wit doorschoten met grijs. 
De wonderbaarlijke diffuusheid van ons leven 
komt terecht in de lege lucht.

Over de vertaling en haar waarde kan ik mij niet uitspreken, 
maar wat ik te lezen krijg is aanzet tot contact 
en dat vind ik al zo waardevol. 

vrijdag 18 oktober 2024

Muziek als medicijn

 Bij de jaarwisseling 2020-2021 gaf uitgeverij P (Leuven) een bloemlezing uit met 46 gedichten over Johann Sebastian Bach, verzameld door René Smeets. Deze uitgave was tegelijk de afsluiting van een feestjaar '30 jaar uitgeverij P'. 
De titel van deze bloemlezing is ontleend aan een liedtekst met dezelfde titel van de Nederlandse cabaretier Kees Torn.
Hieronder kan je als je wilt, het gehele lied beluisteren. Het gedicht/lied bestaat uit 15 kwatrijnen en een afsluitende vijfregelige strofe. 
Als smaakmaker hier enkele strofes van dit leuke Bach-lied. 
Hiermee sluit ik ook mijn snuistertocht in deze Bach-poëziebundel af.

WAS ALLES MAAR BACH

Ik hoef geen aspirientjes meer of multivitaminen
En nooit meer naar een huisarts of kliniek
Want niets is zo snelwerkend en eenvoudig toe te dienen
En zuiverend en heilzaam als muziek
(...)
Voldoende Bach is essentieel
Voor het gestel en het moreel
U blijft gezond als een makreel
Bij drie kwartier per dag
(...)
Zo lang het geen bacterieel
Abces is, Bach will never fail
Wanneer ik Florence Nightingale
Een keer citeren mag
(...)

(uit: Was alles maar Bach, blz. 43-45 passim)



woensdag 16 oktober 2024

Dansen met Bach

 Tegenwoordig wordt Johan Sebastian Bach veelal geassocieerd met 'ernstige' muziek voor lutherse kerkdiensten, maar hij verwerkte in zijn oeuvre vele barokke dansen, zoals de sarabande.
Een van de bekendste werken van Bach zijn de Goldbergvariaties (BWV 988) die bestaan uit dertig veranderingen van eenzelfde basismelodie, een aria die muzikaal een sarabande is. De dichter Guido de Bruyn publiceerde bij uitgeverij P in 2017 een bundel helemaal opgebouwd rond dit muziekwerk van Bach. Daaruit bloemleesde René Smeets in 2020 gedicht 8 voor de bundel Was alles maar Bach.
Dit vers toont de speelse, dansende Bach, een mooi tegenwicht tegenover de vaak al te eenzijdige en 'zware' vooroordelen over de strenge Bach.
Om in de stemming te komen kan je luisteren naar de inleidende aria van de Goldbergvariaties, de sarabande die dertig keer zal gevarieerd worden, gespeeld op piano door Angela Hewitt.





En nu een van de verzen van Guido de Bruyn als een talige variatie op het thema van Bach...

GOLDBERGVARIATIES  - VIII

Een sarabande is een dans
zoals bekend
Een trage dans
ten tijde van Bach

Een ingetogen dans
een sarabandedans
Een naar binnen gekeerde dans
bij Bach althans

Een dans als een trap die naar beneden leidt
en halverwege
weer naar boven leidt, even ingetogen, naar binnen gekeerd
als naar beneden

Een spiegeldans
zoals bekend
Een trage, ingetogen, naar binnen gekeerde
sarabandedans

Een dans op een cadans
van dood en leven
Bij Bach althans
halverwege

(uit :Was alles maar Bach, Zesenveertig gedichten over Johann Sebastian, bijeengebracht door René Smeets, uitgeverij P, Leuven, 2020, blz. 57)



maandag 14 oktober 2024

Bach in de bajes

 De Duitse literator Robert Gernhardt (Tallin 1937-Frankfurt 2006) schreef een vers 
waarbij hij vertrekkend van Bach nadenkt 
over de relatie van een kunstenaar en zijn oeuvre. 
De bloemlezer René Smeets vertaalde dit vers 
en nam het op in zijn bloemlezing 
Was alles maar Bach (uitg. P, Leuven, 2020, blz. 25).

BAJESKLANTEN

De geestelijke Bach is geweldig.
En de wereldse moet voor hem niet onderdoen.
Geen enkele noot is willekeurig,
elke klinkt zoals noten van Bach nu eenmaal doen.

Thomas Mann slaagde erin
zichzelf een leven lang trouw te blijven
en duizenden bladzijden
in Thomas Mann-stijl te schrijven.

Picasso geldt als een Proteus.
Men zag hem voortdurend van gedaante veranderen.
Toch zal men al zijn wendingen
Zonder uitzondering als typisch Picasso behandelen.

Van Brecht bestaan er veel gedichten.
Sommige zijn goed, andere niet slecht.
En heel wat zijn er nogal naast.
Maar ze zijn allemaal van Brecht.

Een kunstenaar is een gevangene
in zijn zelf gebouwde kerker.
De stenen, dat zijn zijn werken.
En de bajes wordt genoemd naar de werker.

De dichter heeft het over Picasso, Mann en Brecht 
die altijd herkenbaar blijven, 
maar hier een portret van Picasso 
door een hedendaagse schilder 
die ook altijd herkenbaar blijft, Sam Dillemans.
(Picasso door Sam Dillemans - eigen foto)


zaterdag 12 oktober 2024

Leichtigkeit

 De kleine uitgevrij P uit Leuven vierde haar dertigste verjaardag met onder anderen de uitgave van een bloemlezing met zesenveertig gedichten over Johann Sebastian onder de titel Was alles maar Bach, gekozen door René Smeets (2020).
Gelukkig is er méér dan Bach, maar dichters mogen hun overdrijvingen hebben, die ze dan nog ook graag 'hyperbolen' noemen. 
Smeets nam daarin een gedicht op van Rutger Kopland denkend aan het orgel dat een koraal speelt van Bach.
Om in de sfeer te komen kan je al luisteren naar het orgelkoraal Wer nur den lieben Gott lässt walten (BWV 647) en je ziet de organist Leo van Doeselaar het orgel bespelen van de Waalse Kerk in Amsterdam (concert van 11 mei 2013).




Kopland dicht over het koraalwerk van Bach met deze verzen...

EEN KORAAL

Volgens zijn tijdgenoten was Johann Sebastian Bach
een virtuoos organist - hij speelde met
een onnavolgbare 'Leichtigkeit'

lichthandigheid zou je het kunnen noemen, maar dan zo
licht dat het was alsof het geen handen waren
die speelden

ik vermoed dat ik wel weet hoe het klonk
alsof ik hoor hoe hij het zelf is die daar boven
in deze kerk in die kleine machinekamer
muziek zit te maken

je hoort het eeuwenoude mechaniek, het gekreun
van scharnieren, het geklepper van toetsen
het gekraak van de vloer, het zuchten van wind
hoe er van lucht muziek wordt gemaakt

en er een koraal langzaam door de ruimte zweeft
als een onzichtbare gewichtloze vogel
Leichtigkeit
(uit : Was alles maar Bach, blz. 18)
 

woensdag 9 oktober 2024

Ariane Loze

 In MAC's Grand Hornu kan je nog tot 3 november naar een overzichtstentoonstelling van de Brusselse videokunstenares Ariane Loze(1988). Je ziet haar evolutie van 'stomme' korte films (4 à 7 min.) tot langere films (uitschieter is 'L'Archipel du Moi 32'54") met vele dialogen. Het bijzondere aan haar films is dat ze een echte doe-het-zelver is. Regie, script, montage, spel. Op één enkele film na (Otium) speelt ze zelf alle rollen met bijhorende andere kledij en wisseling van camerastandpunten. 
Loze neemt vooral de mondaine smalltalk op de korrel en de lege managementstaal en ze laat zien hoe haar personages innerlijk onzeker of verdeeld zijn of onder spanning staan. De twaalftal video's die te zien hier allemaal bespreken is onbegonnen werk. Best is om zelf te gaan kijken en te zien hoe deze dame erin slaagt op haar eentje een hele wereld op te bouwen. Er is één triptiek speciaal gemaakt voor deze tentoonstelling. Vertrekkend vanuit de site van Grand Hornu en geïnspireerd door de filosoof Ivan Illich brengt ze een verhaal van hoe mensen omgaan met energie en de natuurlijke hulpbronnen in deze video's onder de titel 'Energeia'. In de mens zelf zit ook veel energie en veerkracht, wat ze duidelijk laat zien; het gaat dus over meer dan ecologie alleen. 

(eigen foto still uit 'Energeia')


Het videowerk "Inner Landscape" (2018) toont drie vriendinnen die op een koude winterdag elkaar ontmoeten bovenop een heuvel. Het is alsof ze hun aardse beslommeringen willen loslaten om tijdens hun ontmoeting elkaar toe te zeggen een nieuwe start te nemen in hun leven. Een van de drie zegt het zo: "Vanaf vandaag wil ik altijd tijd maken."

((eigen foto's : Inner Landscape)

Als derde voorbeeld iets over een werk uit 2022 met de programmatische titel: "If You Didn't Choose A, You Will Probably Choose B". Met veel humor speelt ze enerzijds enkele zakenvrouwen die proberen hun producten en data te verkopen en anderzijds enkele kritische stemmen die waarschuwen dat we ons persoonlijke leven via onze gsm en computergegevens te grabbel gooien voor de geldzuchtige commercie. Hier klinkt het sloganesk, maar Ariane Loze weet in dit ruim 19 minuten durend werk heel gevarieerd haar verhaal te brengen.
(eigen foto)


maandag 7 oktober 2024

Soundtrack of a coup d'état - 4 -

 In de drie vorige berichten heb ik al verschillende facetten van de bijzondere film van Johan Grimonprez aangegeven. Tot slot wil ik even stilstaan bij het reusachtige werk dat Grimonprez zelf heeft verricht om tot deze documentaire te komen. Hij heeft twee jaar opzoekingswerk gedaan en dan nog eens drie jaar montagewerk. Hij heeft gezorgd voor een lang kijkwerk, twee en een half uur, dat evenwel géén seconde verveelt. 
(Lumumba en Gaston Eyskens ondertekenen  op 30 jun 1960
de onafhankelijkheidsverklaring van Congo - ©BBC)


Hij monteert fragmenten van jazzconcerten naast en soms boven nieuwsfragmenten en radioreportages met toespraken uit die periode. Hij laat citeren uit het dagboek van Chroesjtsjov en de memoires van Marie Blouin. Een interessante menselijke toets wordt gebracht door verschillende filmpjes die in familieverband werden gemaakt door o.a. kolonialen of door Lumumba die bvb. de Bloedprocessie bezocht in Brugge. 
Bij dit alles laat Grimonprez de toeschouwer geen moment tot rust komen. Soms wil je roepen: 'halt', 'ik wil even pauze', maar de bedoelde ervaring van chaos en een voortdenderende gang van zaken missen hun effect niet. Zoals die jaren voor de mensen toen onoverzichtelijk waren (en zoals onze jaren nu opnieuw een grote graad van chaos en onoverzichtelijkheid bereiken), zo voel je je als kijker overgeleverd aan allerlei botsende krachten waar je geen greep op krijgt. De uitkomst van de documentaire, de moord op Lumumba, is gekend, maar de weg erheen is nog nooit zo beklijvend en gelaagd getoond. 
(Johan Grimonprez - ©sffilm)


Woord en muziek, politiek en geldgewin, dromen over een meer menselijke toekomst en brutaal machtsvertoon... Afrikanen zijn nog altijd arm terwijl hun continent rijk is en nog altijd wordt dat werelddeel gebruikt om grondstoffen te leveren voor onze welvaart (onze gsm's en computers!). Naast de originele benadering via de jazz (hoe muziek misbruikt werd in deze 'oorlog' om de grondstoffen en invloedsferen) biedt het een massa kleine en grote feiten die dagen- en wekenlang nog rondspoken in je hoofd. Je blijft verwonderd, verbijsterd, verbaasd, geërgerd, geshockeerd...
Hoedje af voor deze documentaire die het gewone niveau van historische verhalen ver overstijgt. 

zaterdag 5 oktober 2024

Soundtrack of a coup d'état - 3 -

 De filmdocumentaire van Johan Grimonprez brengt ons terug naar een van de woeligste jaren van tweede helft vorige eeuw: het jaar 1960.
Met "Soundtrack of a coup d'état" (nu in de zalen in Vlaanderen) worden we gedurende twee en een half uur ondergedompeld in jazzmuziek en een collage van historische filmfragmenten en foto's over de machinaties rond de moord op de eerste premier van de staat Congo, Patrice Lumumba.
(Chroesjtsjov ©RBTH)

De hele internationale gemeenschap was begaan met wat er in Congo gebeurde. Het was volop koude oorlog tussen het communistische Oostblok en het democratische Westen. De flamboyante Russische president Nikita Chroesjtsjov probeerde de neutrale landen voor zich te winnen én ook de nieuw onafhankelijke Afrikaanse landen. Zijn pleidooien voor dekolonisatie moesten hiertoe bijdragen. In de film worden dagboekfragmenten van Chroesjtsjov voorgelezen en zijn extraverte optredens in de UN-vergaderingen getoond.
De Belgische koning Boudewijn komt daarmee vergeleken over als een bedeesde figuur, maar het blijkt geen heilig boontje geweest te zijn betreffende Congo. Bij de onafhankelijkheidsverklaring steekt hij de loftrompet over zijn voorganger, het 'genie van Leopold II'... en uit onderzoeken blijkt hij op de hoogte geweest te zijn van de moordplannen op Lumumba, zonder zich ertegen te verzetten.
Ook is de kritieke situatie in Congo aanleiding geworden voor het oprichten van de allereerste UN-interventiemacht. Dag Hammarskjöld, de toenmalige secretaris-generaal van de UN, laat zich manipuleren door de V.S. ondanks zijn hoge principes die we kunnen lezen in zijn dagboek, verschenen na zijn dood onder de titel "Merkstenen". 

Op 3 december 1960 schreef hij onderstaande tekst:
"De weg, je zult hem volgen.
het geluk, je zult het vergeten.
De kelk, je zult hem ledigen.
De smart, je zult haar verbergen.
Het antwoord, je zult het leren.
Het einde, je zult het dragen."
Enkele dagen hiervoor werd Lumumba gearresteerd en in die dagen riep Hammarskjöld de Congolese president Kasavubu op om Lumumba in zijn gevangenschap te behandelen volgens de internationale regels. Een complexe persoon in een complexe situatie in een complex tijdsgewricht...

Deze hoofdrolspelers op het internationale toneel van die jaren worden door Grimonprez scherp geportretteerd; het ene portret is eerder flatterend, andere zijn dan weer ontluisterend. Deze documentaire laat ons deze geschiedenis her-denken en dat op een onontkoombare manier.  

donderdag 3 oktober 2024

Soundtrack of a coup d'état - 2 -

 Zoals in een vorig bericht al meegedeeld, was ik zwaar onder de indruk van de documentaire film van Johan Grimonprez over de woelige maanden rond de onafhankelijkheid van Congo en over de moord op Patrice Lumumba, eerste premier van dat land. 
Vorig bericht belichtte ik de rol van de muziek en het belang van de natuurlijke rijkdommen van Congo, nu wil ik even stilstaan bij het feit dat het 'zwarte' continent opeens massaal in de belangstelling kwam te staan.
(Andrée Blouin tijdens verkiezingsmeeting
voorjaar 1960 ©New York Times)

Tussen verschillende Afrikaanse landen waren er na wereldoorlog II intense contacten gegroeid die zich bogen over thema's als dekolonisatie, zelfbestuur en onderlinge samenwerking. In april 1955 hadden vele toenmalige onafhankelijke landen uit Azië en Afrika samen gezeten en besloten om in de Koude Oorlog tussen het democratische Westen en het communistische Oostblok géén partij te kiezen en zich neutraal of 'ongebonden' op te stellen. In deze sfeer groeide bij vele Afrikaanse leiders de idee te streven naar een soort Verenigde Staten van Afrika. Deze pan-afrikaanse gedachten werden onder anderen uitgedragen door de militante activiste Andrée Blouin (1921-1986)  die bij de Congolese onafhankelijkheid benoemd werd door Patrice Lumumba tot het hoofd van de protocol in het nieuwe land. Op de affiche van de film staat dan ook prominent in beeld...
De ideeën van het pan-afrikanisme resoneerden met de strijd van de
(Malcolm X ©Britannica)
zwarten voor meer gelijke rechten in de V.S. Malcolm X steunt de dekolonisatie van zwart Afrika en omgekeerd roepen de nieuwe leiders van de pas onafhankelijke landen de VS op om hun zwarte burgers gelijke rechten te geven. Hier ook wordt getoond hoe de zwarte jazzmuzikanten enerzijds propaganda zijn voor de westerse vrijheden bij hun rondreizen in Afrika maar tegelijk in eigen land tweederangsburgers blijven. Als toeschouwer denk je hier spontaan aan de huidige situatie in de V.S. waar de Black Lives Matters-beweging blijft ageren voor gelijke rechten zoals hun voorlopers meer dan zestig jaar geleden.
Deze film/documentaire sluit dan ook naadloos aan bij de actualiteiten in Afrika en in de V.S. alsook bij het (sluimerende) racisme in ons eigen land en in Europa.

dinsdag 1 oktober 2024

Soundtrack of a coup d'état - 1 -

 Nu loopt een bijzondere documentaire in de Vlaamse filmzalen over een van de kantelmomenten in de wereldgeschiedenis van de vorige eeuw. Het jaar 1960 betekende voor de meeste Afrikaanse landen het einde van hun officiële kolonisatie, niet het einde van hun ellende. Een van de grootste landen in Afrika is Congo, dat later werd omgedoopt tot Zaïre om nu officieel de Democratische republiek Congo te heten. Deze kolonie behoorde België en had veel welvaart voortgebracht voor de kolonisator dank zij de uitbuiting van de bevolking en de uitbating van de natuurlijke grondstoffen, toen vooral rubber en koper. 
De Belgische filmmaker Johan Grimonprez heeft over de woelige jaren 1960 een bijzondere documentaire gemaakt. Deze is een zoektocht geworden naar wat er gebeurde rond de figuur van de eerste premier van Congo, Patrice Lumumba, die vermoord werd in januari 1961, nadat het land op 30 juni 1960 officieel onafhankelijk werd.


Enkele elementen maken deze documentaire tot een dwingende beleving die de kijker meesleept langs politieke fora en achterkamertjes en via podia waar jazz en politiek in elkaar werden verweven. 
Ja, de eigen invalshoek van Grimonprez is juist dat Amerikaanse jazzmusici werden ingezet door de CIA in deze woelige periode. Sterren als Louis Armstrong, Nina Simone of Duke Ellington en Dizzy Gillespie. Deze zwarte muzikanten werden gepromoot als muzikale ambassadeurs voor de V.S. maar werden in de feiten gebruikt/misbruikt als spionnen en als aandachtafleiders. In de film is de jazzmuziek prominent aanwezig en helpt mee om een hoog ritme aan te houden in de verhaallijn. 
(Louis Armstrong-filmstill)

De officiële dekolonisatie was moeilijk te slikken voor België en de V.S. omdat de minerale rijkdom van Congo zo belangrijk was voor de westerse productie van consumptieartikelen én voor de westerse defensie in die jaren (hoogtepunt in de Koude Oorlog tussen het westerse blok en het door Rusland gedomineerde Oostblok). Rubber voor onder anderen de autobanden, koper voor de elektrische consumptieproducten en uranium voor de ontwikkeling van de atoombom. Al deze 'schatten' zouden en moesten ten koste van alles in handen blijven van het Westen. Grimonprez toont deze drang op velerlei manieren en hij laat niet na om nu en dan een brugje te maken naar onze tijd waar de ontwikkeling van de gsm's en andere technologieën nog altijd natuurlijke grondstoffen nodig heeft die rijkelijk aanwezig zijn in de Congolese bodem. Deze documentaire is dan ook méér dan historisch. Daarom is ze een aanrader voor iedereen.